سابقه و هدف: سلامت معنوی یکی از وجوه مهم سلامت انسان است. بهدلیل رویکردهای متفاوت به ماهیت انسان و مفهوم معنویت در فرهنگهای مختلف، طیف وسیعی از مکاتب مرتبط با سلامت معنوی وجود دارند. ازاینرو، توجه وافی به آموزههای اصیل دینی و گستره تعالیبخش و کمالافزای آن ضروری است؛ گاهی بیاعتنایی به این امر تبعات پرهزینهای مانند پوچگرایی، باری به هر جهت زیستن و خوشباشیهای موهوم به همراه دارد.
روش کار: این پژوهش مروری از نوع توصیفی - تحلیلی است که با رویکرد کیفی شاخصهای معنویت اسلامی از طریق بررسی قرآن کریم و تفاسیر معتبر استخراج شد. سپس با جستوجوی هدفمند در پایگاههای دادۀ علمی شامل گوگل اسکولار، پابمد، اسکوپوس و اسآیدی شاخصهای معنویت غربی شناسایی و با دادههای قرآنی مقایسه شد. تحلیل دادهها با روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد. مؤلفان مقاله تضاد منافعی دربارۀ این پژوهش گزارش نکردهاند.
یافتهها: شاخصترین وجوه افتراق و نقاط قوت معنویتهای دینی بر اساس شواهد قرآنی عبارت است از: تعبد، ادای فرایض و التزام به شریعت، معادباوری، ولایتمداری، تولی و تبرا، ممنوعیت ریاضتهای خِردستیز و نامشروع در معنویت دینی، ظلمستیزی و احتراز از انظلام، تعقلگرایی، کاربردی بودن، بهرهگیری از اسباب مجاز در قالب شرع، پویایی، یاد خدا، توکل، رضا، تسلیم، توسل، صبر، شکر، قلب سلیم و حیات طیّبه.
نتیجهگیری: معنویت اسلامی کنشگر، اثربخش، تحولآفرین و برخوردار از ما به ازای واقعی و عینی است که سعادت و سیادت دارَین است؛ درحالیکه در معنویت غربی انسان موجودی به خود وانهاده است که با ورزههای ذهنی و روانی، مراقبه، تلقین و القا بهدنبال کسب رضایت باطنی و شادی است. ازاینرو معنویتهای غربی خروجی بایسته و مشهودی ندارند و گاه توجیه و محمِل عقلانی بر آنها مترتب نیست. آنچه مبارک (خیرِ ماندگار) و منشأ اثر مثبت است، معنویتهای اصیل (نه عاریتی) و برگرفته از چشمهسار زلال آموزههای وحیانی و سیرۀ معصومین (ع) است.
روش کار: در این مطالعه توصیفی- تحلیلی معنویتهای دینی و غربی با استفاده از متون اسلامی و پایگاههای معتیر الکترونیک مانند Google Scholar واکاوی شدند.
یافته ها: شاخص ترین وجوه افتراق و نقاط قوت معنویتهای دینی بر اساس شواهد قرآنی عبارتند از: تعبد، ادای فرایض و التزام به شریعت، معادباوری، ولایت مداری، تولی و تبری، ممنوعیت ریاضتهای خِردستیز و نامشروع در معنویت دینی، ستم ستیزی و احتراز از انظلام، تعقل گرایی، کاربردی بودن، بهره گیری از اسباب مجاز در قالب شرع، پویایی، یاد خدا، توکل، رضا، تسلیم، توسل،صبر، شکر، قلب سلیم و حیات طیبه.
نتیجهگیری: معنویت دینی و اسلامی، معنویتی کنش گر، اثربخش، تحول آفرین و برخوردار از ما به ازاء واقعی و عینی می باشد که سعادت و سیادت دارَین است. در حالی که در معنویت غربی انسان موجودی به خود وانهاده است که با ورزه های ذهنی و روانی، مراقبه، تلقین و القا دنبال کسب رضایت باطنی و شادی است. از اینرو معنویتهای غربی غالباً امری ذهنی می باشند که خروجی بایسته و مشهودی ندارند و گاه توجیه و محمِل عقلانی بر آنها مترتب نیست. آنچه مبارک(خیرِ ماندگار) است و منشأ اثر مثبت، معنویتهای اصیل(نه عاریتی) و برگرفته از چشمه سار زلال آموزه های وحیانی و سیره معصومین علیهم السلام میباشد.
