اعتبارپژوهی احادیث معصومان علیهم‌السلام در امور تکوینی مرتبط با مسائل پزشکی
مجلة البحث في الدين و الصحّة,
مجلد 12 عدد 4 (2026),
21 تشرين الأول 2026
الملخص
سابقه و هدف: آموزه‌های پزشکی نقل‌شده از معصومان علیهم‌السلام از دیرباز مورد توجه مسلمانان بوده و بخش قابل توجهی از منابع حدیثی را به خود اختصاص داده است. با وجود این، بسیاری از روایات مرتبط با امور تکوینی (امور واقعی و خارجی) در حوزه سلامت و درمان، به عنوان اخبار آحاد به شمار می‌آیند و ارزیابی اعتبار و حجیت آن‌ها نیازمند بررسی اصولی و کلامی دقیق است. هدف این پژوهش، دستیابی به مبنایی روشن برای سنجش اعتبار این احادیث در حوزه مسائل پزشکی و فراهم‌کردن نگاهی روشمند برای پژوهشگران به جهت بهره‌گیری صحیح از معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام است.
روش کار: این مطالعه به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و با بهره‌گیری از قواعد علم اصول و مبانی کلامی امامیه، به تحلیل حجیت اخبار آحاد در امور تکوینیِ مرتبط با طب می‌پردازد.
یافته‌ها: مطالعات پیشین ـ به‌ویژه در میراث حدیثی ـ عمدتاً احادیث پزشکی را بر اساس الگوهای درمانی رایج در دوره‌های گذشته دسته‌بندی کرده‌اند؛ مانند دارودرمانی، دعا‌درمانی، درمان طبیعی، درمان مداخله‌ای و درمان ترکیبی. هرچند این تقسیم‌بندی‌ها منعکس‌کننده فضای علمی زمان خود هستند، اما برای پاسخ به پرسش اصلی اعتبارسنجی احادیث در عصر کنونی که علوم پزشکی پیشرفت چشمگیری داشته، کفایت نمی‌کنند. تحلیل‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ارزیابی روایات تکوینی نیازمند تکیه هم‌زمان بر مبانی عقلایی، روایی و کلامی است.
نتیجه‌گیری: بر پایه مبانی کلامی امامیه، حجیت و اعتبار احادیث تکوینی در حوزه پزشکی با پذیرش علم ویژه پیامبر و امامان علیهم‌السلام قابل تبیین است. در چارچوب اصول فقه نیز، با وجود اختلاف‌نظرها، می‌توان با استناد به ادله‌ای همچون آیات، روایات، بنای عقلا و بنای اصحاب، اعتبار این اخبار را در حوزه امور تکوینی اثبات کرد. این نتایج می‌تواند زمینه‌ای روشمند برای بهره‌گیری صحیح از روایات پزشکی فراهم سازد.
- امور تکوینی؛ اعتبار حدیث؛ خبر واحد ثقه؛ علم کلام؛ علم اصول؛ مسائل پزشکی
كيفية الاقتباس
المراجع
(فارسی) بهداشت و علوم تندرستی، دره زرشکی، ص274.
(عربی) فيض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، الوافي، كتابخانه امام أمير المؤمنين على عليه السلام، اصفهان،1406 ق، نوبت چاپ: اول، ج26، ص: 525.
(عربی) شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، الفصول المهمة في أصول الأئمة( تكملة الوسائل)، موسسه معارف اسلامى امام رضا علية السلام، قم، 1418 ق / 1376 ش، نوبت چاپ: اول، ج3، ص: 5.
(عربی) آخوند خراسانى، محمد كاظم بن حسين، كفاية الأصول( طبع آل البيت)، موسسة آل البيت عليهم السلام، قم، نوبت چاپ: اول، سال چاپ: 1409 ق، ص: 293
(فارسی) بهداشت و علوم تندرستی، دره زرشکی، ص 274.
(فارسی) نجم آبادی، محمود، تاریخ طب در ایران، تاریخ طب در ایران، ج1، ص199.
(عربی) مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار( ط- بيروت)، دار إحياء التراث العربي، مكان چاپ: بيروت، سال چاپ: 1403 ق، ج59، ص: 143.
(فارسی) نور محمدی، غلامرضا، آشنایی با کتب طب اسلامی، ص 128.
(عربی) شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، مكان چاپ: قم، سال چاپ: 1409 ق، ج14، ص: 423.
(عربی) مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار( ط- بيروت)، دار إحياء التراث العربي، مكان چاپ: بيروت، سال چاپ: 1403 ق، ج59، ص: 212.
(فارسی) نور محمدی، غلامرضا، آشنایی با کتب طب اسلامی، ص124.
(عربی) مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار( ط- بيروت)، دار إحياء التراث العربي، مكان چاپ: بيروت، سال چاپ: 1403 ق، ج59، ص: 210.
(فارسی) نور محمدی، غلامرضا، آشنایی با کتب طب اسلامی، ص131.
(عربی) مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار( ط- بيروت)، دار إحياء التراث العربي، مكان چاپ: بيروت، سال چاپ: 1403 ق، ج59، ص: 163.
(عربی) مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار( ط- بيروت)، دار إحياء التراث العربي، مكان چاپ: بيروت، سال چاپ: 1403 ق، ج59، ص: .287
(عربی) جاحظ، «البرصان و العرجان و العمیان و الحولان»، ص393.
(عربی) عبدالرحمن بن خلدون، تاریخ ابن‌خلدون، ج1، ص 651.
(عربی) مفضل بن عمر، توحيد المفضل، داورى، مكان چاپ: ايران؛ قم، ص: 102.
- الملخص المشاهدات: 22 الأوقات
- pdf (فارسی) التنزيلات: 13 الأوقات