دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
  • ثبت‌نام
  • ورود
  • فارسی
    • English
    • العربية
مجلۀ پژوهش در دین و سلامت
  • خانه
  • اطلاعات مجله
    • دربارۀ
    • پرتال ناشر
    • اهداف و حیطه
    • هیئت تحریریه
    • نمایه‌نامه‌ها
    • بیانیۀ حریم خصوصی
    • تاریخچه
  • شماره‌ها
    • شمارۀ جاری
    • در دست انتشار
    • بایگانی‌ مقالات
  • اخلاق نشر
  • سیاست‌ها
    • دسترسی آزاد
    • حق نشر
    • بایگانی مقالات
    • زمانبندی بررسی و داوری‌ها
    • ذخیره‌سازی مقاله توسط مولف
    • پیش‌انتشار
    • هزینۀ انتشار
    • تبلیغات
    • سرقت علمی-ادبی
    • استفاده از هوش مصنوعی
  • دستورالعمل‌ها
    • برای نویسندگان
    • برای داوران
    • روند بررسی مقاله
    • تخلف حرفه‌ای
    • اعتراض نویسندگان
    • فرم‌ها
  • اطلاعیه‌ها
  • تماس، پشتیبانی و سوالات متداول
    • اطلاعات تماس
    • پیشنهاد و انتقاد
    • پرسش‌های متداول
  • ارسال مقاله
جستجوی پیشرفته
  1. صفحه اصلی
  2. بایگانی‌ها
  3. دوره 12 شماره 3 (2026): پائیز
  4. مقالۀ پژوهشی

دوره 12 شماره 3 (2026)

مهر 2026

الگوی مفهومی درمان اختلالات روانی از منظر قرآن کریم با محوریت ذکر و توجه نفس

  • مریم سادات مدنی
  • هادی بهرامی احسان
  • احمدرضا اخوت

پژوهش در دین و سلامت , دوره 12 شماره 3 (2026), 23 مهر 2026
چاپ شده: 2026-09-23

  • مقاله
  • ارجاع
  • مراجع
  • آمار
  • اشتراک

چکیده

سابقه و هدف: اختلالات روانی در رویکردهای غالب روان‌شناسی عمدتاً بر اساس تبیین‌های رفتاری، شناختی یا زیستی تعریف می‌شود، اما شواهد پژوهشی از نارسایی‌های قابل توجه در این رویکردها حکایت دارد. قرآن کریم به‌عنوان منبع وحیانی و جامع، ظرفیت ارائۀ چارچوبی بنیادین را برای فهم اختلال و ترسیم الگوی درمانی دارد. هدف این پژوهش، تبیین جایگاه و نقش بنیادین ذکر و توجه نفس در نظریۀ آسیب‌شناسی و درمان اختلالات روانی از منظر قرآن کریم و ارائۀ الگوی مفهومی برای مداخلۀ بالینی بود.

روش کار: این مطالعۀ کیفی با رویکرد تحلیل محتوای متنی و بر اساس روش‌های «تدبر قرآن به قرآن»، «تدبر سوره‌ای» (با تمرکز ویژه بر سورۀ مبارکۀ قاف) و «تدبر کلمه‌ای» انجام گرفت. داده‌ها از طریق بررسی همۀ آیات مرتبط با ذکر و توجه نفس و تحلیل روایات و منابع تفسیری گردآوری شد. تحلیل بر اساس کدگذاری و دسته‌بندی مفاهیم قرآنی صورت گرفت تا الگوی اختلال و نظام درمانی بر پایۀ سازه‌های قرآنی استخراج شود. در این پژوهش همۀ اصول اخلاقی رعایت شده است و مؤلفان مقاله تضاد منافعی گزارش نکرده‌اند.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که ذکر به معنای روی‌آوری آگاهانه به حقایق فطری و یاد خدا، سازه‌ای بنیادین در سلامت روان است و توجه نفس به‌عنوان جهت‌دهندۀ ادراک و رفتار، شرط تحقق ذکر به شمار می‌رود. اختلالات روانی از منظر قرآن ریشه در غفلت و اختلال در محور ذکر و توجه دارد. بر این اساس، الگوی درمانی قرآنی در چهار مرحله شکل گرفته است: نزول ذکر (یادآوری و بیدارسازی فطرت)، بیداری توجه (فعال‌سازی آگاهی درونی)، بازسازی ساختار روانی (اصلاح نگرش‌ها و هیجانات) و تثبیت ذکر (پایداری در جهت‌گیری الهی). این الگو ضمن تمایز از درمان‌های دینی - معنوی متعارف، ظرفیت تلفیق با مداخلات روان‌شناختی نوین مانند بهوشیاری را دارد.

بحث و نتیجه‌گیری: ذکر و توجه نفس، دو رکن بنیادین سلامت روان در قرآن هستند. اختلال در این دو رکن منشأ اصلی نابسامانی‌های روانی و رفتاری معرفی می‌شود. الگوی پیشنهادی می‌تواند مبنای تدوین شیوه‌نامه‌های درمانی بومی در روان‌شناسی اسلامی قرار گیرد و راهی نوین برای ارتقای درمان‌های روان‌شناختی فراهم آورد.

کلمات کلیدی:
  • اختلال روان‌شناختی، توجه نفس، ذکر، رویکرد درمانی، قرآن کریم

ارجاع به مقاله

1.
مدنی مس, بهرامی احسان ه, اخوت ا. الگوی مفهومی درمان اختلالات روانی از منظر قرآن کریم با محوریت ذکر و توجه نفس. JRRH [اینترنت]. 23 سپتامبر 2026 [ارجاع شده 23 سپتامبر 2026];12(3). قابل دسترس در: https://journals.sbmu.ac.ir/jrrh/article/view/50745
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.acm-sig-proceedings##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.acs-nano##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.apa##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.associacao-brasileira-de-normas-tecnicas##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.chicago-author-date##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.harvard-cite-them-right##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.ieee##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.modern-language-association##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.turabian-fullnote-bibliography##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.style.vancouver##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.download.ris##
  • ##plugins.generic.citationStyleLanguage.download.bibtex##

مراجع

1. Organization WH. World mental health report: Transforming mental health for all: World Health Organization; 2022.

2. Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration: Oxford University Press; 2005.

3. Fayyaz R, Bahrami EH, Okhovat AR. Presenting a Model for Psychological Disorders Based on Quranic Concepts. Pizhūhish dar dīn va salāmat. 2024;10(1):50-68. (Full Text in Persian)

4. Ciharova M, Furukawa TA, Efthimiou O, Karyotaki E, Miguel C, Noma H, et al. Cognitive restructuring, behavioral activation and cognitive-behavioral therapy in the treatment of adult depression: A network meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 2021;89(6):563.

5. İlkmen YS, Halfon S. Transference interpretations as predictors of increased insight and affect expression in a single case of long-term psychoanalysis. Research in Psychotherapy: Psychopathology, Process, and Outcome. 2019;22(3):408.

6. Sadeh-Sharvit S, Camp TD, Horton SE, Hefner JD, Berry JM, Grossman E, et al. Effects of an artificial intelligence platform for behavioral interventions on depression and anxiety symptoms: randomized clinical trial. Journal of Medical Internet Research. 2023;25:e46781.

7. Weingarten K. The small and the ordinary: The daily practice of a postmodern narrative therapy. Family process. 1998;37(1):3-15.

8. Bradbury J. An exploration into the role of Narrative Therapy within educational psychology practice: a reflexive thematic analysis: University of Nottingham (United Kingdom); 2023.

9. Rice RH. Narrative therapy. The SAGE encyclopedia of theory in counseling and psychology. 2015;2:695.

10. Frankl VE. Search for meaning: Mount Mary College Milwaukee, WI, USA; 1984.

11. Yalom I, editor Existential psychotherapy basic books. New York: Library of Congress Cataloging in Publication Data; 1980.

12. Pargament KI. Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred: Guilford press; 2011.

13. Bergin AE, Richards PS. A spiritual strategy for counseling and psychotherapy: American Psychological Assoc.; 2005.

14. Janbozorgi M. God-Oriented Spiritual Psychotherapy: A Original Research Multidimensional Approach (Protocol Validation). Clinical Psychology Studies (2322-3189). 2023;13(49). (Full Text in Persian)

15. Rajaei S, Sadrposhan N. The effectiveness of mindfulness-based compassion therapy on psychological well-being and life expectancy in female with multiple sclerosis. International Journal of Education and Applied Sciences. 2021;3(2):55-64. (Full Text in Persian)

16. Eryilmaz A, Kula N. An investigation of Islamic well-being and mental health. Journal of religion and health. 2020;59(2):1096-114.

17. Saniotis A. Understanding mind/body medicine from Muslim religious practices of Salat and Dhikr. Journal of religion and health. 2018;57(3):849-57.

18. Keshavarzi H, Haque A. Outlining a psychotherapy model for enhancing Muslim mental health within an Islamic context. International Journal for the Psychology of Religion. 2013;23(3):230-49. (Full Text in Persian)

19. Tabataba'i M. al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an. Qom: Jame'e Modarresin of Howzeh Elmiyeh Qom; 1995. (Full Text in Persian)

20. Javadi Amoli AJ. Tasnim (Tafsir al-Qur'an al-Karim). 8 ed. Qom: Markaz Nashr-e Esra; 2009. (Full Text in Persian)

21. Bahrami Ehsan H, Okhovat AR, Fayaz F. The Semantics of Depression from the Perspective of the Qur’an. Tehran: University of Tehran Publishing.; 2009. (Full Text in Persian)

22. Sanat Negar S, Bahrami Ehsan H, Okhovat AR, Jan Bozorgy M. Manashenasi Akhtelal «Ezterab Faragir» az Didegah Ghoran Karim. Nesharieh Motaleat Eslam va Ravan-Shenasi. 2017;11(20):89. (Full Text in Persian)

23. Fayyaz R, Bahrami EH, Okhovat AR. Presenting a Model for Psychological Disorders Based on Quranic Concepts. Journal of Pizhūhish dar dīn va salāmat. 2024;10(1):50-68. (Full Text in Persian)

24. Okhovat AR. Zekar: Tavajoh Nafs. Tehran: Qur'an and Ahl alBayt Publications; 2008. (Full Text in Persian)

25. Creswell JW. Steps in conducting a scholarly mixed methods study. 2013.

26. Okhovat AR. The methods of preliminaries. 1 ed. Tehran: Publications of the Qur'an and Ahl al-Bayt of Prophethood (peace be upon them); 2012. (Full Text in Persian)

27. Williams M, Teasdale J, Segal Z, Kabat-Zinn J. The mindful way through depression: Freeing yourself from chronic unhappiness: Guilford Publications; 2024.

28. Sharif al-Radi MH. Nahj al-Balagha. Translated by M. Dashti. Qom: Institute of Cultural and Research Amir al-Mu'minin; 2007. (Full Text in Persian)

29. Ames CS, Richardson J, Payne S, Smith P, Leigh E. Mindfulness‐based cognitive therapy for depression in adolescents. Child and adolescent mental health. 2014;19(1):74-8.

30. Hayes SC, Luoma JB, Bond FW, Masuda A, Lillis J. Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour research and therapy. 2006;44(1):1-25.

31. Ebert DD, Zarski A-C, Christensen H, Stikkelbroek Y, Cuijpers P, Berking M, et al. Internet and computer-based cognitive behavioral therapy for anxiety and depression in youth: a meta-analysis of randomized controlled outcome trials. PloS one. 2015;10(3):e0119895.

32. Hamdan A. Cognitive restructuring: An islamic perspective. Journal of Muslim mental health. 2008;3(1):99-116.

  • چکیده مشاهده شده: 0 بار

آمار دانلود

  • لینکدین
  • تویتر
  • فیسبوک
  • گوگل پلاس
  • تلگرام

زبان

  • فارسی
  • English
  • العربية
  • صفحه اصلی
  • بایگانی
  • ارسال مقاله
  • درباره‌ی مجله
  • تیم سردبیری
  • اطلاعات تماس

Creative Commons Attribution 4.0 International License

نشانی: تهران، بزرگراه شهید چمران، ولنجک، بلوار دانشجو، خیابان شهید اعرابی (پروانه)، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، ساختمان شمارۀ 2، طبقۀ 7، مرکز مطالعات دین و سلامت.

کد پستی: 1985717443

تلفن: 22439850-21-98+ و 23872343-21-98+

رایانامه: jrrh@sbmu.ac.ir                                                                                

 وب سایت: www.journals.sbmu.ac.ir/jrrh

تمامی حقوق این وب‌سایت متعلق به نشریۀ پژوهش در دین و سلامت است.

قدرت یافته از OJSPlus