مروری بر ملاحظات اخلاقی دستورالعمل پیشینی درمان (با نگاهی به جایگاه آن در حقوق ایران)
مجله اخلاق پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 20 (1405),
13 تیر 2026
,
صفحه 1-15
https://doi.org/10.22037/mej.v20i.51313
چکیده
زمینه و هدف: گسترش اندیشههای مبتنی بر اصالت فرد در جهان، حوزه پزشکی را نیز تحتالشعاع خود قرار داده است و سبب ایجاد مفهومی تحت عنوان «خودمختاری (Autonomy)» بیماران در مقابل «پدرسالاری (Paternalism)» سنتی حاکم بر پزشکی شده است. پیشبینی ابزاری موسوم به «دستورالعمل پیشینی درمان» از نتایج و جلوههای بارز این اندیشههاست. «دستورالعمل پیشینی درمان (Advance Directive)» به بیماران اجازه میدهد که ترجیحات و خواستههای درمانی کنونی خود را، در فرمهای از پیشتعیینشده، منعکس نمایند تا در آینده و در شرایطی که «ظرفیتتصمیمگیری» خود را از دست میدهند، مورد بهرهبرداری پزشکان قرار گیرد. این پژوهش با هدف تبیین مفهوم «دستورالعمل پیشینی درمان»، تحلیل مهمترین ملاحظات اخلاقی ناظر بر آن و بررسی جایگاه آن در حقوق ایران انجام شده است.
روش: پژوهش حاضر با روش مرور روایتی و با جستجوی مقالات فارسی و انگلیسی صورت گرفته است. فرآیند جستجوی مقالات در پایگاههای علمی معتبر داخلی و خارجی SID، Noormags، ScienceDirect و موتور جستجوی هوشمند Google Scholar انجام شد. واژگان کلیدی مورد استفاده شامل کلمات انگلیسی «Advance Directives» و «Advance Care Planning» و معادلهای فارسی آن، یعنی «دستورالعمل پیشینی درمان» و «برنامهریزی پیشینی مراقبت» بودند. بازه زمانی مطالعات از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ میلادی تعیین گردید.
ملاحظات اخلاقی: در کلیه مراحل تحقیق، اصول ناظر بر اخلاق پژوهش، از جمله اصالت متون، صداقت و امانتداری مد نظر قرار گرفته است.
یافتهها: بر اساس یافتههای پژوهش، اگرچه ابزار «دستورالعمل پیشینی درمان»، با هدف ارتقای خودمختاری بیمار و احترام به اراده وی طراحی شده است، اما در عمل با چالشها و ملاحظات بنیادینی مواجه است. این ملاحظات هم در سطح نظری(مانند خودپدرسالاری، تقدم خودمختاری بر اصول سودرسانی و ضررنرسانی، نقض کرامت انسانی و نادیدهانگاری خودمختاری رابطهای) و هم در سطح عملی (همچون عدم قطعیت در پیشبینی خواستههای آینده بیمار، وجود ابهام در تفسیر، بیتوجهی به تأثیر عوامل فرهنگی و اجتماعی، عدم اجرا توسط پزشک بر اساس رویههای ریشهدار طبابت و فقدان دسترسی در شرایط اورژانسی) مطرح گردیده است.
نتیجهگیری: بررسیها نشان میدهد که «دستورالعمل پیشینی درمان»، علیرغم آنکه با هدف احترام به خودمختاری بیمار در فرآیند درمان ارائه شده است و کوشیده است که بر برخی چالشهای پدرسالاری حاکم بر پزشکی غلبه پیدا کند، اما در سطوح نظری و عملی با چالشها و تعارضات بنیادینی رو به رو است و نمیتوان این ابزار را لزوماً به عنوان راه حلی قطعی و کارآمد، برای مراقبتهای پایان حیات تلقی کرد. دستورالعمل پیشینی درمان، در نظام حقوقی ایران و به طور خاص در منشور حقوق بیماران، به عنوان یک ابزار درمانی پیشبینی شده است، اما فاقد جنبه الزامآور است.
- دستورالعملپیشینیدرمان
- اخلاق پزشکی
- خودمختاری بیماران
- حقوق پزشکی
- کرامت بیمار
- منشور حقوق بیمار
ارجاع به مقاله
مراجع
1. Kittay EF. The liberal autonomous subject and the question of health inequalities. In: Buchbinder M, Rivkin-Fish M, Walker RL, editors. Understanding Health Inequalities and Justice: New Conversations Across the Disciplines. Chapel Hill (NC): University of North Carolina Press; 2016. p.112-34.
2. Taylor HJ. What are ‘best interests’? A critical evaluation of ‘best interests’decision-making in clinical practice. Medical Law Review. 2016;24(2):176-205.
3. Peicius E, Blazeviciene A, Kaminskas R. Are advance directives helpful for good end of life decision making: A cross sectional survey of health professionals. BMC Medical Ethics. 2017;18(1):40.
4. Thompson AE. Advance directives. JAMA. 2015;313(8):868.
5. Sedini C, Biotto M, Crespi Bel’skij LM, Moroni Grandini RE, Cesari M. Advance care planning and advance directives: An overview of the main critical issues. Aging Clinical and Experimental Research. 2022;34(2):325-30.
6. Banja J, Sumler M. Overriding advance directives: A 20‐year legal and ethical overview. Journal of Healthcare Risk Management. 2019;39(2):11-18.
7. Vogelstein E. Autonomy and the moral authority of advance directives. Journal of Medicine and Philosophy. 2016;41(5):500-20.
8. House SA, Schoo C, Ogilvie WA. Advance directives [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2017 [cited 2026 May 1]. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459133.
9. Carter M. Advance directives: The principle of determining authenticity. Hastings Center Report. 2022;52(1):32-41.
10. Arruda LM, Abreu KP, Santana LB, Sales MV. Variables that influence the medical decision regarding Advance Directives and their impact on end-of-life care. Einstein (São Paulo). 2019;18:eRW4852.
11. Scholten G, Bourguignon S, Delanote A, Vermeulen B, Van Boxem G, Schoenmakers B. Advance directive: Does the GP know and address what the patient wants? Advance directive in primary care. BMC Medical Ethics. 2018;19(1):58.
12. Asagumo A. Relational autonomy, the right to reject treatment and advance directives in Japan. Asian Bioethics Review. 2022;14(1):57-69.
13. Tsinorema S. The principle of autonomy and the ethics of advance directives. Synthesis Philosophica. 2015;59(1):73-88.
14. Dixon J, Matosevic T, Knapp M. The economic evidence for advance care planning: Systematic review of evidence. Palliative Medicine. 2015;29(10):869-84.
15. Arman A, Mobasher M, Aminizadeh M. Is it Possible to apply an Advance Directive in Iran’s Health System?. Iranian Journal of Medical Ethics and History of Medicine. 2024;17(1):154-64. [Persian]
16. Um S. Vices in autonomous paternalism: The case of advance directives and persons living with dementia 1. Bioethics. 2022;36(5):511-8.
17. Luck G, Eggenberger TL, Bautista A, Peters D, Mellman RT, Keller KB, et al. Fearing pain at the end of life: A review of advance directives. American Journal of Hospice and Palliative Medicine. 2024;41(7):824-30.
18. Stock E, Nickel CH, Elger BS, Martani A. The instrumental value of advance directives: Lesson learned from the COVID-19 pandemic for policymaking. Research in Health Services & Regions. 2025;4:1-9
19. Rodríguez‐Prat A, Balaguer A, Crespo I, Monforte‐Royo C. Feeling like a burden to others and the wish to hasten death in patients with advanced illness: A systematic review. Bioethics. 2019;33(4):411-20.
20. Lima JS, Lima JG, Lima SI, Alves HK, Rodrigues WF. Advance directives: Patient autonomy and professional safety. Revista Bioética. 2022;30(4):769-79.
21. Vitale A. Advanced healthcare directives: An analysis of the ethical and legal related issues and a current comparison among EU Members States. Bioethica. 2019;5(2):51-66.
- چکیده مشاهده شده: 9 بار
- pdf (English) دانلود شده: 0 بار