شاپا: 2251-8320

دوره 3 شماره 6 (1390)

سخن سردبیر


سخن سردبیر

محمود عباسی

مجله تاریخ پزشکی, دوره 3 شماره 6 (1390), 11 October 2015 , صفحه 7-11
https://doi.org/10.22037/hmj.v3i6.10241

از وجوه تقابل هم‌افزایانه دانش انسان‌شناسی و علم طب، حفر نقبی میان رشته‌ای به اعماق زمینه بکر پزشکی مردمی است؛ گنجینه‌ای که فراورد آن دستاوردهای عظیمی برای دانش بشری و به طور خاص، سلامت جوامع انسانی در پی دارد.

یکی از گرایش‌های متعالی و در عین حال مورد تغافل در گستره طب سنتی ایرانی ـ اسلامی، که عمیقاً ریشه در تجربه سودی و شهود گرایی اقوام سلف می‌دواند، و کدگشایی رموز آن فراتر از بررسی تطبیقی، آوردگاه توسعه علمی از طرقی چون مهندسی معکوس خواهد بود، طب بومی و پزشکی مردمی است. یاخته‌هایی منسوج بر پیکره دانش طب سنتی، مرکب از باور، تجربه و کرامت که بازتاب تناوش به آموزه‌های وحیانی و نقل سینه به سینه تجارب سترگ است.

بنا به قولی، دانش پزشکی دوره اسلامی (از قرن دوم تا قرن چهاردهم هجری، هنگام ورود دانش‌های نوین به ایران) از سه پیکره کاملاً متفاوت تشکیل می‌شده است: پزشکی به مثابه دانش، یعنی آن بخش از دانش پزشکی که به عنوان میراثی «علمی» از گذرگاه‌ها و آبشخورهای گوناگون (شامل پزشکی هندی، پزشکی یونانی، پزشکی ایران پیش از اسلام و پزشکی سریانی) به دست مسلمانان رسید و به وسیله دانشمندانی که اکثر آن‌ها ایرانی بودند، مردانی از جنس ابن‌سینا، ربن‌طبری، رازی و... بالید و رشد کرد. دوم، پزشکی به مثابه الهیات پزشکی که با استفاده از منابعی از جنس طب‌النبی (ص)، طب‌الائمه (ع) و طب‌الرضا (ع) تعالی یافت و سوم، پزشکی به مثابه مردم، که با استفاده از دانش «مردمی» پزشکی و بیش از همه سینه به سینه بالید و گسترش یافت.

....

مقاله پژوهشی


گفتگو با حلقه زار و تحلیل مردم‌شناختی آن

علیرضا حسن‌زاده

مجله تاریخ پزشکی, دوره 3 شماره 6 (1390), 11 October 2015 , صفحه 13-41
https://doi.org/10.22037/hmj.v3i6.10229

این مقاله سعی دارد تا به کمک روش گفتگو با گروه متمرکز و مطلعان کلیدی[i]، به شناخت ژرف‌ساخت‌های موجود در شکل‌گیری شفای آیینی در آیین زار دست یابد. حلقه زار، شبکه‌ای معنوی از روابط میان افراد را دربر دارد که درک مردم‌شناختی ارتباط میان آنان، می‌تواند ساختار این آیین را فهم‌پذیرتر کند. به این منظور، در گفتگو با حلقه «مامافاطمه»، یکی از ماماهای معروف بندر لنگه و اعضای آن، ساختار این آیین مورد بحث و بررسی قرار گرفت. با این حال، زمانی معنای موجود در ساختار این آیین آشکار خواهد شد، که آن را به شکلی تطبیقی، با آیین‌های مشابه دیگری که در دیگر کشورها رواج دارد بررسی کنیم. به این منظور، آیین یادشده در کشورهای آفریقایی نیز بر اساس مطالعات مهم انجام‌شده در سطح جهان مطالعه شده است، تا ژرف‌ساخت‌های موجود در این آیین به شکل عمیق‌تری درک شود.


پی‌نوشت‌ها

[i]. Interview with key informant

پزشکی مردمی (قومی) به عنوان یکی از شاخه‌‌های فرعی انسان‌شناسی پزشکی، خود دانشی میان‌رشته‌ای است و طبعاً مستلزم بکارگیری و مشارکت علوم مختلفی همچون علوم گیاهی،‌ علوم پزشکی، علوم اجتماعی و به ویژه مردم‌شناسی. این علم به مطالعه عقاید، باورها، شیوه‌ها و روش‌های درمانی مرتبط با بیماری‌ها در جمعیت‌های گوناگون انسانی می‌پردازد. هر نوع جمعیت انسانی در هر زمان به واسطه فرهنگ خود دیدگاه خاصی از جهان پیرامون خود می‌سازد. از خلال این دیدگاه ویژه، نظرها و بینش‌های خاصی را در مورد بدن،‌ سلامتی،‌ بیماری، ‌تشخیص و درمان می‌توان یافت. مقاله حاضر به مطالعه مردم‌شناسي قومي ـ پزشكي با داروهاي غير گياهي همانند اجزاي حيواني و معدني در شهرهاي گناباد، تربت جام، تايباد و خواف از توابع استان خراسان رضوي می‌پردازد. شيوه‌هاي درمان سنتي با داروهاي غير گياهي از جايگاه خاصي برخوردار است كه در اين مقاله به آن خواهيم پرداخت.

دعانویسان برخی از طوایف ترکمن که به «طوایف مقدس» مشهورند، به مداوای انواع بیماری‌های روحی و روانی و نیز جسمانی مشغول هستند. ترکمن‌ها و اقوام دیگری که در منطقه زندگی می‌کنند به آنان مراجعه می‌کنند، زیرا این افراد، اصل و نسب خود را به خلفای راشدین می‌رسانند. این امر، تأثیر زیادی از لحاظ روحی و روانی بر روی افراد بیمار و شفایافتن آنان دارد. پژوهش حاضر به بررسی مقایسه‌ای روش‌های معالجه دعانویسان دو طایفه «آتا» و «خوجه»، انواع دعا با توجه به نوع بیماری و روش استفاده و بهره‌گیری از دعای تجویزشده توسط بیماران، روش اجرای دعاهای انفرادی و گروهی (مراسم دعای «یکه یاسین» و «قرق یاسین») توسط دعانویسان این طوایف پرداخته است.

مقني‌گري از مشاغل سخت و طاقت‌فرساست و کم‌تر مقني‌ای تا پايان عمر کاري در صحت و سلامت کامل جسماني به سر برده است. موضوع پژوهش حاضر راه‌هاي پيشگيري و درمان سنتي بيماري‌هاي شايع در ميان مقنيان استان يزد است. مقنيان بيشتر به انواع بيماري‌هاي «تنفسي» و بيماري بيماري پوستي «آب‌گز» مبتلا مي‌شوند. داده‌هاي ارائه‌شده بر پايه مطالعات ميداني نگارنده و مصاحبه با مقنيان شهرهاي بافق، زارچ، اردکان، ابرکوه، طبس، مروست، هرات و شهر يزد در ماه‌هاي آذر و دي 1389 شمسی گردآوري شده است. تاکنون پژوهش مستقلی درباره بیماری‌هایی که مقنیان بدان مبتلا می‌شوند، و روش‌های درمان این بیماری‌ها انجام نشده و تنها به طور پراکنده در برخی منابع بدان‌ها اشاره شده است.

این مقاله به جنبه‌های گوناگون شفای آیینی به ویژه «دعادرمانی» در حوزه فرهنگی کرمانشاه می‌پردازد و موضوع بررسی آن آیین‌ها، آداب و اعتقادات مرتبط با شفا در حوزه فرهنگی یاد شده است. در این مقاله بیشتر از منظر دعادرمانی به بیماری‌های روحی ـ روانی، انواع ذکرها و فرآیند‌های شفای آیینی در درمان بیماری‌ها و شیوه‌های حصول سلامتی بیماران در بخش‌های مختلفی از استان کرمانشاه پرداخته شده است. سعی این مقاله بر آن است تا نشان دهد که چگونه عناصر طبیعی بُعدی روحانی و مقدس می‌پذیرند و به نمادی از شفا تبدیل می‌شودند، تا در خدمت سلامتی بیمار قرار گیرند. در این میان وجوه کلامیِ درمان، بُعدی اساسی و پایدار از شفای آیینی را دربر دارد، که در نزد مردم با عنوان «دعا» شناخته می‌شود. در اینجا هنگام بررسی رفتارهای آیینی شفا، بر «دعا» به عنوان بعدی کلیدی نیز تأکید می‌شود و موضوع بحث و تحقیق قرار می‌گیرد.

جایگاه تمیمه در طب عامیانه بوشهر

مریم عباسی

مجله تاریخ پزشکی, دوره 3 شماره 6 (1390), 11 October 2015 , صفحه 115-126
https://doi.org/10.22037/hmj.v3i6.10235

منابع فرهنگ عامه ایران و متون طب سنتی نشان می‌دهند که مردم ایران برای درمان بیماری‌ها از تعویذهای متنوعی استفاده می‌کرده‌اند. بر اساس باورهای عامیانه این اشیا، نیروهای خارق‌العاده‌ای دارند که انسان‌ها را در رویارویی با مشکلات زندگی یاری می‌رسانند. «تَمیمه» یکی از عمده‌ترین موارد استفاده‌ها از تعویذ است، از قدیمی‌ترین باورهای بشر و احتمالاً فراگیرترین و رایج‌ترین باورهای فراعلمی است. «تَمیمه» مهره‌هایی است با خال‌های سفید روی زمینه‌ای سیاه‌رنگ یا برعکس، که حول یک تسمه یا ریسمان به بند کشیده شده است. این مهره به گردن آویخته می‌شود تا بیماری‌ها و خطرات را دفع کند. از اهداف این پژوهش، توجه به موضوع استفاده از تعویذی به نام «تمیمه»، به عنوان یکی از عناصر بسيار شايع فرهنگ عامه است. در اين نوشتار با بهره‌گيري از روش كتابخانه‌اي به بررسي انواع بكارگيري مهره‌ها براي درمان بيماري‌ها و باورهاي مرتبط با آن پرداخته شده است.

...

 

گیاه‌شناسی مردمی یکی از شاخه‌های مردم‌شناسی است. در طول تاریخ گیاهان به گونه‌های مختلفی در زندگی انسان‌ها حضور داشته‌اند از جمله می‌توان به کاربرد آن‌ها در زمینه درمان بیماری‌ها اشاره کرد. در ایران مطالعه گیاهان از منظر مردم‌شناسی حوزه‌ای بسیار جوان است. از این رو معرفی گیاهان دارویی امری لازم و ضروری می‌نماید. در این مقاله سعی بر آن شده تا به دانش بومی مردمان ساکن کوهپایه‌های زاگرس در زمینه استفاده از بلوط و خواص درمانی آن پرداخته شود. بلوط و جَفتِ آن که در منطقه مورد مطالعه «مازو» نیز نامیده می‌شود، یکی از گیاهانی است که از گذشته تا حال در طب سنتی ایران استفاده شد و خواص درمانی آن همواره بر درمانگران بومی شناخته شده بوده است. حوزه فرهنگی مورد مطالعه در این مقاله شامل استان‌های لرستان، کرمانشاه، کهکیلویه و بویراحمد، خوزستان و چهارمحال و بختیاری است.

بیماری پدیده‌ای جسمی است که از دیرباز با باورها و اعتقادات دینی درآمیخته است. درمان بيماري نيز چون از رنج انسان مي‌كاهد، به درمانگر نيرويي اسطوره‌اي مي‌دهد.

درمانگری امری قدسی است همان‌گونه که اولین درمانگران نیز در اندیشه اساطیری ایرانیان افرادی مقدس بوده‌اند. در نواحي جنوبي ايران درمانگري سنتي نقش ويژه‌اي در درمان بيماري‌ها مخصوصاً بيماري‌هاي روحي و رواني دارد.

درمانگران به درمان بيماري‌هايي مي‌پردازند كه تجربه لازم را براي بهبود آن بيماري كسب كرده‌اند. معمولاً هر درمانگر توان رفع یک یا چند بیماری خاص را دارد. بنابراین برای تمام بيماري‌ها نمی‌توان به یک فرد مراجعه کرد. بعضي شكسته‌بند هستند، بعضي ديگر به درمان بيماري‌هاي روحي مي‌پردازند و عده‌اي ديگر ماما هستند و به زنان در امر زايمان كمك مي‌كنند.

درمانگران در اين منطقه به سه شيوه روش درمانگري را مي‌آموزند: يا از طريق ارث، از پدر و مادر خود مي‌آموزند، یا در اثر ارتباط با پری و تسخیر آن‌ها توان درمانگری در فرد ایجاد می‌شود، يا از طريق تجربي و در اثر تمرين و ممارست به شيوه‌هاي درمانگري دست مي‌يابند.

اين مقاله به بررسي اين درمانگران، اسامي سنتي آن‌ها، و راه‌ها و شيوه‌هاي درمان اين درمانگران مي‌پردازد.

نقش گیاهان در درمان بيمارهای انساني بين كرمانج‌هاي خراسان

سليم سليمي مؤيد

مجله تاریخ پزشکی, دوره 3 شماره 6 (1390), 11 October 2015 , صفحه 161-192
https://doi.org/10.22037/hmj.v3i6.10238

پژوهش و بررسي طب عامه و پزشكي سنتي يكي از محورهاي مهم مطالعات انسان‌شناسي است. نظريه‌هاي مربوط به مسائلی همچون طب عامه، گياه‌درماني، درمان‌هاي غير گياهي، دعادرماني، جادودرماني و در مواردي نیز به طلسم و تعويذ و اموری مشابه آن‌ها مي‌پردازد. به واسطه وفور و تنوع گياهان دارويي و تعدد درمان‌ها طب گياهي در ايران يادآور فرهنگ ديرين و غني اين سرزمين است. درمان از طريق گياه بيانگر فرهنگ قومي و تجربه عملي مردم در ادوار كهن براي پيشگيري و درمان بيماري‌هاست. به عبارتی استفاده از گیاهان متعدد و گوناگون در کنار درمان‌های متنوع دیگر یادآور می‌شود که بهره‌گیری از گیاه و خصوصاً ساقه، برگ، گل، ریشه و... برای درمان و تسکین دردها و آلام روحی و جسمی ریشه در تاریخ و فرهنگ این مرز و بوم دارد، زيرا در طول تاريخ انسان براي سلامتي خود و ديگران كوشش کرده و همواره مفيدترين و مؤثرترين راه را براي درمان انتخاب نموده است. انسان همواره با آزمایش، تکرار و تمرین علاوه بر پیشگیری از ابتلا به بیماری‌ها در درمان آن‌ها نیز به موفقیت‌هایی دست یافته‌ است. مطالعه و بررسی نقش گیاهان دارویی در درمان بیماری‌ها در مناطق کرمانج‌نشین خراسان به ما این امکان را می‌دهد تا علاوه بر دستیابی به روش‌های تشخیص و درمان بیماری‌ها و امراض نسبت به نحوه استفاده از گیاهان مختلف برای امراض گوناگون اطلاعاتی را به دست آوریم. به این وسیله می‌توانیم در تبیین و تشریح آن‌ها به نماد و نشانه‌هایی از انواع آیین و رفتارهای آیینی و اعمال ماورایی واقف گردیم.

در اين مقاله تلاش مي‌شود تا موارد استفاده از گياهان دارويي در بين كرمانج‌هاي شهرستان‌هاي كلات نادري، درگز و قوچان بررسي شود. در اين پژوهش سعي داريم تا با ذكر نام گياه، نحوه درمان، شيوه‌هاي تبديلي گياه به عرقيات، قسمت‌هاي مورد استفاده دارويي گياه، ميزان استفاده، زمان استفاده، مقدار استفاده و مواردي از اين دست براي پيشگيري و درمان بيماري‌ها را محور پژوهش خود قرار داده و نسبت به ثبت و ضبط آن اقدام نماييم.