فصلنامه علمی پژوهشی بهداشت در عرصه

عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، از جمله سواد، درآمد، اشتغال، امنیت غذایی و شرایط محیطی، نقش مهمی در شکل‌گیری سلامت و نابرابری‌های سلامت دارند. با وجود گسترش پژوهش‌ها و فعالیت‌های دانشگاهی در این حوزه در ایران، فاصله میان «شناخت عوامل» و «مداخله برای تغییر آنها» همچنان قابل توجه است. این سرمقاله با تکیه بر مشاهدات یک تجربه میدانی در منطقه‌ای محروم در سیستان و بلوچستان، تاکید می‌کند که بهبود سلامت نمی‌تواند صرفاً از مسیر ارائه خدمات درمانی یا آموزش رفتارهای بهداشتی دنبال شود؛ بلکه نیازمند مداخله در شرایط اجتماعی و محیطی زندگی مردم است. تجربه یک خیریه محلی در زمینه سوادآموزی، کتاب‌خوانی، مهارت‌آموزی و ایجاد فرصت‌های اشتغال، نمونه‌ای از تبدیل عملی عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت به اقدام در سطح جامعه است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، در کنار مطالعه و تبیین این عوامل، نقش فعال‌تری در طراحی، اجرا و ارزیابی مداخلات برای تغییر آنها ایفا کنند.

زمینه و اهداف: مدارس از دیرباز یکی از مهم‌ترین بسترهای اجرای برنامه‌های سلامت بوده‌اند. هم‌زمان با تحول نگرش‌ها نسبت به نقش مدرسه، مفهوم بهداشت مدارس نیز از رویکردهای سنتی به رویکردهای جامع و سلامت‌ محور تکامل یافته است. هدف این مقاله، مرور سیر تحولات بهداشت مدارس در جهان و تبیین رویکردهای نوین این حوزه است.

مواد و روش‌ها: این مقاله به ‌صورت گزارش کوتاه و بر پایه مرور منابع، اسناد و گزارش‌های معتبر ملی و بین‌المللی تدوین شده است. در این مرور، روند تحول بهداشت مدارس، برنامه‌های سازمان جهانی بهداشت و رویکردهای نوین سلامت‌ محور در مدارس بررسی و تحلیل شد. موازین اخلاقی درانجام این پژوهش، رعایت گردید.

یافته‌ها: بررسی منابع نشان داد که رویکردهای بهداشت مدارس از مدرسه به ‌عنوان محل اجرای مداخلات سلامت در دهه ۱۹۵۰، به مدرسه به ‌عنوان محیط آموزشی، سپس سازمان اجتماعی و در نهایت به مدرسه به‌ عنوان یک سیستم پیچیده تطابقی اجتماعی تکامل یافته است. این تحولات موجب تغییر در ساختار، اهداف و برنامه‌های بهداشت مدارس در سطح جهانی شده است.

نتیجه‌گیری: شناخت روند تحول بهداشت مدارس، درک جامع‌تری از رویکردهای معاصر این حوزه فراهم می‌کند. با توجه به راه‌اندازی مجدد رشته بهداشت مدارس در مقطع کارشناسی در ایران، بهره‌گیری از این تجارب می‌تواند در توسعه آموزش، پژوهش و برنامه‌ریزی بهداشت مدارس مؤثر باشد.

زمینه و اهداف: ورود آنتی‌بیوتیک‌ها به محیط‌زیست از طریق فاضلاب‌های بیمارستانی و پساب‌های صنایع دارویی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست ‌محیطی و بهداشت عمومی تبدیل شده است. سفازولین، به‌عنوان یکی از آنتی‌بیوتیک‌های پر مصرف از خانواده سفالوسپورین‌ها، به ‌طور گسترده در پساب تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شناسایی شده و می‌تواند در گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی و بروز مخاطرات زیست ‌محیطی نقش داشته باشد. هدف از این مطالعه بررسی و مقایسه کارایی فرآیند پروکسون (O₃/H₂O₂₎ و فرآیند فتواکسیداسیون پیشرفته (UV/O₃/H₂O₂) در حذف سفازولین از محلول‌های آبی بود.

مواد و روش‌ها: این مطالعه از نوع تجربی و در مقیاس آزمایشگاهی  با رعایت ملاحظات اخلاقی در سال 1404 انجام شد. به ‌منظور بررسی کارایی فرآیندهای O₃/H₂O₂ و UV/O₃/H₂O₂ در حذف سفازولین از محلول‌های آبی، اثر پارامترهای عملیاتی بر راندمان حذف مانند غلظت اولیه سفازولین (1، 3، 5، 7 و 10 میلی‌گرم بر لیتر)، pH (3، 7 و 9)، زمان تماس ازن (5 و 10 دقیقه) و زمان تابش فرابنفش (15 و 25 دقیقه) ارزیابی و غلظت باقی ‌مانده سفازولین با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) اندازه‌گیری شد. پس از تعیین شرایط بهینه، راندمان حذف دو روش با یکدیگر مقایسه گردید.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که فرآیند UV/O₃/H₂O₂ در شرایط بهینه می‌تواند 98/8 درصد از سفازولین موجود در محلول آبی با غلظت اولیه 1 میلی‌گرم بر لیتر، زمان تماس ازن 10 دقیقه و زمان تابش لامپ UV 25 دقیقه حذف نماید، در حالیکه فرآیند O₃/H₂O₂  در شرایط مشابه، راندمان حذف نسبتا پایین‌تری داشت. همچنین، راندمان حذف در هر دو فرآیند به pH محلول، غلظت اولیه سفازولین، زمان تماس ازن و زمان تابش فرابنفش وابسته بود؛ به‌طوری‌که بیشترین راندمان حذف در pH برابر 9 حاصل شد.

نتیجه‌گیری: نتایج این مطالعه نشان داد که فرآیند UV/O₃/H₂O₂ در مقایسه با فرآیند O₃/H₂O₂ عملکرد مؤثرتری در حذف سفازولین در محیط‌های آبی دارد. بنابراین، استفاده از فرآیندهای اکسیداسیون پیشرفته مبتنی بر تابش فرابنفش می‌تواند به‌عنوان روشی کارآمد برای حذف آنتی‌بیوتیک‌های مقاوم و بهبود کیفیت تصفیه فاضلاب‌های حاوی این نوع آلاینده‌ها مورد توجه قرار گیرد.

زمینه و اهداف: نوبت‌ کاری و ساعات کاری نامنظم می‌تواند بر سلامت جسمی، روان و عملکرد حرفه‌ای پرستاران اثر گذاشته و کیفیت مراقبت از بیماران را تحت تأثیر قرار دهد. مطالعه حاضر با هدف تعیین مشکلات جسمی و روانی مرتبط با نوبت‌کاری در پرستاران مراکز آموزشی- درمانی استان گلستان در سال 1402 انجام شد.

مواد و روش‌ها: این مطالعه مقطعی، توصیفی- تحلیلی در بیمارستان‌های آموزشی- درمانی منتخب شهرستان گرگان انجام شد. با استفاده از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای تصادفی، 256 پرستار وارد مطالعه شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه اختلالات نوبت‌کاری (Survey of Shift workers) بود. داده‌ها با استفاده از آزمون‌های آماری تی مستقل، آزمون کای اسکوئر و آزمون دقیق فیشر در نرم‌افزار آماری SPSS نسخه 26 تحليل شدند. موازین اخلاقی درانجام این پژوهش رعایت گردید.

یافته‌ها: از میان شرکت‌کنندگان، 62/5٪ زن و بقیه مرد بودند. میانگین سنی 6/7 ± 31/19 و میانگین سابقه کار 5/7 ± 7/12 سال بود. ۵۰٪ از پرستاران، بار کاری شیفت عصر را سنگین و شیفت شب را بسیار سنگین گزارش کردند. بیشترین ابراز احساس مشکلات مربوط به عوارض روانی (94/5٪)، گوارشی (87/9٪)، اسکلتی- عضلانی (86/3٪)، اختلال تمرکز (70/3٪)، اختلال خواب (66/8٪) و مشکلات قلبی (42/2٪) بود.

نتیجه‌گیری: نوبت‌کاری با افزایش بروز مشکلات جسمی و روانی در پرستاران ارتباط مستقیم دارد. جهت کاهش این عوارض، مدیریت پرستاری باید بر طراحی برنامه‌های چرخشی منظم، رعایت فواصل استراحت کافی و پایش مستمر سلامت کارکنان تمرکز نماید.با توجه به نتایج حاصل از مطالعه، نوبت کاري، مي‌تواند منجر به ايجاد عوارض جسمی و رواني در پرستاران گردد.

زمینه و اهداف: کاهش نرخ باروری به زیر سطح جانشینی در ایران، چالش‌های جمعیتی متعددی ایجاد کرده است. این مطالعه با هدف تبیین تجربیات والدین از گرایش به فرزندآوری و شناسایی عوامل تسهیل‌کننده و بازدارنده فرزندآوری انجام شد.

مواد و روش‌ها: این مطالعه به صورت یک مطالعه کیفی با رویکرد تحلیل محتوای کیفی در استان زنجان در سال 1404 انجام شد. نمونه‌گیری به صورت مبتنی بر هدف و نمونه‌ها شامل 27 والد یا زوج (15 زن و 12 مرد) مراجعه‌کننده به بیمارستان‌ها، مراکز ناباروری و مراکز بهداشتی شهر زنجان در رده سنی 20 تا 50 سال بود. روش جمع‌آوری داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق بود. داده‌ها با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی تحلیل شدند. موازین اخلاقی درانجام این پژوهش، رعایت گردید.

یافته‌ها: تحلیل داده‌ها دو درون‌مایه اصلی شامل عوامل تسهیل‌کننده (شامل تجربه خانوادگی و روابط صمیمی، حمایت خانوادگی و اجتماعی، نگرش‌ها و باورهای مثبت، یادگیری تربیتی و تأثیر مثبت رسانه‌ها) و عوامل بازدارنده (شامل چالش‌های جسمانی و پزشکی، فشارهای اقتصادی و اجتماعی، فشارهای عاطفی و تربیتی، نگرش‌های منفی و تعارضات شغلی) را نشان داد. درون‌مایه اصلی مطالعه، تجربه فرزندآوری در تلاقی میان چالش‌های فردی، فرهنگی و اقتصادی والدین استخراج شد که با ابعاد منافع و هزینه‌های نظریه ارزش فرزند انطباق دارد.

نتیجه‌گیری: گرایش به فرزندآوری متأثر از تضاد میان ارزش‌های فرهنگی، فشارهای ساختاری- اقتصادی و عاطفی و منافع و هزینه‌ها است. یافته‌ها بر اهمیت تدوین سیاست‌های حمایتی مؤثر با تمرکز بر تسهیلات اقتصادی، ارتقاء سواد والدگری و حمایت‌های روانی- اجتماعی در جوامع شهری مشابه زنجان تأکید دارند.

زمینه و اهداف: دیابت نوع 2 بیش از 90% موارد دیابت را شامل می‌شود که علاوه بر عوارض جسمانی با مشکلات دیگری همچون شکایات روان تنی همراه است. این مطالعه با هدف پیش‌بینی شکایات روان تنی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 بر اساس اجتناب شناختی رفتاری و پردازش هیجانی انجام شد.

مواد و روش‌ها: روش پژوهش توصیفی و از نوع همبستگی می‌باشد که بر روی 120 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه‌کننده به بیمارستان آتیه شهر همدان در سال 1403-1402 به شیوه در دسترس انجام گرفت. جهت گردآوری داده‌ها از پرسشنامه‌های شکایات روان تنی تاکاتا و ساکاتا، اجتناب شناختی رفتاری سکستون و داگاس و پردازش هیجانی باکر و همکاران استفاده شد. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS نسخه 23 و ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون چند‌گانه استفاده شد. موازین اخلاقی در انجام این پژوهش، رعایت گردید.

یافته‌ها: نتایج حاصل نشان دادند که شکایات روان تنی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 بر اساس اجتناب شناختی رفتاری و پردازش هیجانی قابل پیش‌بینی نیست. همچنین، بین اجتناب شناختی-رفتاری (0/215-=r)، واپس‌زنی افکار نگران‌کننده (0/201-=r) و اجتناب از محرک تهدیدکننده (0/210-=r) با شکایات روان تنی رابطه منفی معنی‌داری وجود داشت.

نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که اجتناب شناختی- رفتاری و پردازش هیجانی توان پیش‌بینی معنی‌داری برای شکایات روان‌تنی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ نداشتند. با این حال، برخی مؤلفه‌های اجتناب شناختی- رفتاری با شکایات روان‌تنی رابطه منفی معنی‌داری داشتند. این یافته‌ها می‌تواند نشان‌دهنده نقش عوامل متعدد در تجربه شکایات روان‌تنی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ باشد و بررسی همزمان عوامل جسمانی، روان‌شناختی و اجتماعی در مطالعات آینده پیشنهاد می‌شود.

زمینه و اهداف: مخازن ذخیره بنزین از مهمترین منابع بالقوه حوادث اشتعال و انفجار در تأسیسات نفتی هستند. هدف از این پژوهش، ارزیابی ریسک و پیامدهای ناشی از حوادث اشتعال و انفجار مخازن بنزین و تحلیل اثر دومینوی آن در یکی از تأسیسات نفتی در استان تهران است.

مواد و روش‌ها: در این پژوهش، سناریوهای نشتی و گسست دیواره مخازن بنزین (نشت با قطر روزنه 20mm و 150 و گسست فاجعه‌بار) تعریف گردید. مدلسازی پیامدها با استفاده از نرم‌افزار PHAST و ارزیابی کمی ریسک فردی و جمعی با استفاده از نرم‌افزار SAFETI انجام گردید. به ‌منظور تحلیل اثرات دومینویی، از مدل‌های پروبیت استفاده شد. در طی انجام این مطالعه کلیه موازین اخلاقی رعایت و مجوزهای مربوطه دریافت گردید.

یافته‌ها: مدلسازی با نرم‌افزارPHAST  نشان داد که در سناریوی گسست فاجعه‌بار، در شعاع 23m شدت تشعشع حرارتی تا 37/5kw/m² و ‌فشار انفجار تا 17bar می‌رسید (این مقدار مربوط به بیشینه فشار اضافه ناشی از سناریوی شکست فاجعه‌آمیز در نزدیک‌ترین فاصله بررسی ‌شده (23 متر از مرکز انفجار) بوده و نشان‌دهنده مقدار موضعی فشار در ناحیه نزدیک به منبع حادثه است و با افزایش فاصله، مقدار فشار مازاد (overpressure) به ‌سرعت کاهش می‌یابد، به ‌طوری‌که در فواصل 34m و 120 به‌ ترتیب به 2bar و 0/07، کاهش یافته است). و شعاع تأثیر تشعشع حرارتی تا 487m و انتشار ‌فشار انفجار تا 363m گسترش می‌یافت. فواصل ایمن برای سناریوهای نشتی 20mm و 150 و گسست فاجعه ‌بار به‌ترتیب72m، 384 و 487 تعیین شد. طبق تحلیل ریسک جمعی در بازه 1 تا 6 نفر تلفات، ریسک در محدوده قابل ‌قبول و برای تلفات 7 تا 10 نفر، در ناحیه قابل تحمل قرار داشت. محاسبات اثر دومینویی نشان داد که مخازن نزدیک‌ به منبع حادثه به دلیل دریافت تشعشع 37/5kw/m² به مدت 2/5min و فشار انفجار 17bar در شعاع 23 متری، احتمال شکست 100 درصدی داشتند.

نتیجه‌گیری: نتایج مطالعه نشان داد که مدیریت ریسک مخازن بنزین مستلزم کنترل نشتی، محدودسازی گسترش حریق و اجرای سناریوهای واکنش اضطراری است.

زمینه و اهداف: متان از مهم‌ترین گازهای گلخانه‌ای مؤثر بر تغییر اقلیم است و محل‌های دفن پسماند از منابع اصلی انتشار متان محسوب می‌شوند که برآورد دقیق انتشار آن، برای مدیریت پسماند و بازیابی انرژی ضروری است. پژوهش حاضر با هدف برآورد و مقایسه انتشار متان از محل دفن پسماند شهر زنجان با استفاده از مدل‌های IPCC Waste و LandGEM طی سال‌های 1376 تا 1415 انجام شد.

مواد و روش‌ها: داده‌های جمعیت‌شناختی، پسماند تولیدی و دفن ‌شده، ترکیب فیزیکی و شرایط مدیریتی محل دفن پسماند گردآوری شد. این داده‌ها به همراه پارامترهای اختصاصی و ضرایب مورد نیاز مدل‌ها شامل DOC، DOC_F، MCF، F، L₀، k، OX مطابق دستورالعمل‌های  IPCCWaste و LandGEM جهت شبیه‌سازی انتشار متان به‌کار رفت. همچنین با استفاده از میزان انتشار برآوردی توسط هر مدل، پتانسیل تولید انرژی الکتریکی محاسبه گردید. موازین اخلاقی درانجام این پژوهش، رعایت گردید.

یافته‌ها: هر دو مدل روند افزایشی انتشار را نشان‌ دادند؛ اما مقادیر LandGEM به‌ طور معناداری بالاتر بود. انتشار سالانه متان در IPCC Waste از 0/114 به 3/204 گیگاگرم در سال و در LandGEM از 0/377 به Gg/year 11/306 افزایش یافت که اوج آن در سال‌های پایانی برای مدل‌های LandGEM و IPCC Waste به ‌ترتیب برابر با 57/7 و GWh/year 15/27 است.

نتیجه‌گیری: نتایج بیانگر توانمندی هر دو مدل در پیش‌بینی روند انتشار است، هرچند LandGEM مقادیر بیشتری را پیش‌بینی کرد. بر اساس محل دفن پسماند زنجان، ظرفیت مطلوبی جهت استحصال انرژی و کاهش گازهای گلخانه‌ای دارد. با توجه به مدل‌محور بودن پژوهش، اعتبارسنجی نتایج با داده‌های پایش میدانی در مطالعات آتی ضروری است.