بهداشت عمومی؛ بهداشت محیط؛ بهداشت حرفه ای؛ مدیریت خدمات بهداشتی؛ آموزش بهداشت؛ اقتصاد بهداشت؛ اپیدمیولوژی

مواجهه با تخلفات حرفه‌ای

مجله بهداشت در عرصه، وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، در رسیدگی به تخلفات پژوهشی و نشر، رهنمودها و فلوچارت‌های کمیته اخلاق در انتشار (COPE) را مبنای عمل قرار می‌دهد و فرایند عضویت در این کمیته را طی می‌کند. هدف از این رویه، حفظ صحت سوابق علمی، رعایت انصاف برای همه ذینفعان و پرهیز از قضاوت پیش از بررسی است.

۱. الزامات اخلاقی پیش از پذیرش

رعایت موارد زیر برای پذیرش مقاله الزامی است و مقاله‌ای که فاقد آنها باشد پذیرفته نخواهد شد.

  • کد اخلاق برای همه پژوهش‌ها: نویسندگان باید برای کلیه پژوهش‌های ارسالی، کد اخلاق معتبر از کمیته اخلاق دانشگاه یا مؤسسه محل اجرای پژوهش ارائه دهند و آن را در متن مقاله ذکر کنند. در پژوهش‌هایی که مشارکت‌کننده انسانی دارند، اخذ رضایت آگاهانه از مشارکت‌کنندگان نیز الزامی است.
  • مطالعات میدانی و جامعه‌محور: نویسندگان باید مجوزهای لازم را از مراجع محلی و نهادهای ذی‌ربط اخذ کنند، رضایت جوامع یا افراد مورد مطالعه را جلب نمایند و محرمانگی هویت و اطلاعات شخصی مشارکت‌کنندگان را حفظ کنند.
  • داده‌های محیطی و نمونه‌برداری: نویسندگان باید روش نمونه‌برداری، محل و زمان جمع‌آوری و منبع داده‌ها را چنان شفاف گزارش کنند که امکان راستی‌آزمایی فراهم باشد. در صورت استفاده از داده‌های دیگران یا داده‌های سازمانی، باید منبع و مجوز استفاده را ذکر کنند.
  • تعارض منافع و منابع مالی: نویسندگان باید هرگونه تعارض منافع و همه منابع مالی پژوهش را افشا کنند و نقش حامیان مالی را در پژوهش مشخص نمایند.
  • هوش مصنوعی: استفاده از هوش مصنوعی در تهیه مقاله، شامل تولید متن، تحلیل داده‌ها و ساخت تصاویر یا جداول، مجاز نیست و تنها ویرایش انشایی مقاله با این ابزارها پذیرفته می‌شود. نویسندگان باید در فرم تعهدنامه اعلام کنند که از هوش مصنوعی صرفاً برای ویرایش انشایی استفاده کرده‌اند. مسئولیت کامل محتوای مقاله بر عهده نویسندگان است.

۲. موارد مشمول تخلف

تخلفات نویسندگان:

  • سرقت ادبی و خودسرقتی (استفاده از بخش‌های عمده آثار پیشین خود بدون ارجاع مناسب)
  • جعل و ساختگی‌سازی داده‌ها و تحریف نتایج، از جمله حذف انتخابی یافته‌ها یا دستکاری جداول، نمودارها و تصاویر
  • ارسال یا انتشار هم‌زمان و تکراری یک پژوهش
  • نویسندگی هدیه‌ای یا شبح، یا عدم احراز معیارهای نویسندگی
  • عدم افشای تعارض منافع یا منابع مالی
  • نقض الزامات اخلاقی بخش ۱ و ارائه اطلاعات خلاف واقع در تعهدنامه، از جمله استفاده از هوش مصنوعی فراتر از ویرایش انشایی

تخلفات داوران: نقض محرمانگی مقاله، سوءاستفاده از محتوای مقاله در دست داوری، داوری با وجود تعارض منافع، داوری مغرضانه یا همراه با انتقاد شخصی از نویسندگان، و تلاش برای شناسایی هویت نویسندگان.

تخلفات تحریریه: افشای هویت داوران، تصمیم‌گیری در شرایط تعارض منافع، و تغییر یا لغو بی‌دلیل تصمیمات اتخاذ شده.

۳. نحوه گزارش تخلف

هر فرد یا نهادی می‌تواند ظن به تخلف را درباره مقالات در دست بررسی یا منتشر شده، از طریق نشانی ایمیل مجله که در صفحه «تماس با ما» درج شده است گزارش دهد. گزارش باید شامل مشخصات مقاله، شرح تخلف و مستندات موجود باشد. مجله ظرف ۷ روز کاری، وصول گزارش را اعلام می‌کند. هویت گزارش‌دهنده تا حد امکان محرمانه می‌ماند. ادعای فاقد مستندات، به‌تنهایی مبنای رد یا ابطال مقاله نخواهد بود.

۴. مراحل رسیدگی

  • بررسی اولیه: سردبیر و معاون سردبیر گزارش را ثبت می‌کنند و اعتبار اولیه شواهد را ارزیابی می‌نمایند. در صورت لزوم، گزارش مشابهت‌یابی (iThenticate) و مستندات مقاله بازبینی می‌شود.
  • اطلاع به نویسنده و دریافت توضیح: نویسنده مسئول کتباً مطلع می‌شود و ظرف ۱۴ روز فرصت دارد توضیحات و مستندات خود را ارائه کند. هیچ تصمیم نهایی بدون فراهم کردن فرصت پاسخ‌گویی برای نویسنده اتخاذ نمی‌شود.
  • بررسی تکمیلی: در موارد پیچیده، مجله می‌تواند کمیته‌ای مشورتی از متخصصان مستقل تشکیل دهد یا از نظر کارشناسی خارج از تحریریه بهره بگیرد.
  • ارجاع به مؤسسه: در موارد جدی یا زمانی که توضیح نویسنده قانع‌کننده نباشد، مجله با دانشگاه یا نهاد متبوع نویسنده مکاتبه می‌کند. در موارد مرتبط با اخلاق پژوهش یا تخلفات جدی، موضوع به دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و در صورت لزوم به مراجع بالادستی ارجاع می‌شود.
  • تصمیم‌گیری و اطلاع‌رسانی: نتیجه به نویسنده و گزارش‌دهنده اعلام می‌شود.

۵. اقدامات ممکن

بسته به ماهیت و شدت تخلف، یک یا چند مورد از اقدامات زیر انجام خواهد شد:

مقالات در دست بررسی: درخواست توضیح یا اصلاح، تعلیق فرایند داوری، یا رد مقاله.

مقالات منتشر شده: انتشار اصلاحیه (Correction) برای خطاهای قابل رفع؛ انتشار بیانیه نگرانی (Expression of Concern) تا روشن شدن موضوع؛ و ابطال مقاله (Retraction) در موارد جعل، سرقت ادبی محرز، انتشار تکراری، یا خطاهایی که اعتبار یافته‌ها را از بین می‌برد.

اقدام نسبت به نویسندگان یا داوران: تذکر کتبی؛ اطلاع‌رسانی به مؤسسه متبوع؛ و در موارد شدید یا تکرار شونده، عدم پذیرش مقاله از نویسنده برای مدتی متناسب با تخلف، یا حذف داور از فهرست داوران مجله.

مقالات ابطال شده از وب‌ سایت حذف نمی‌شوند. این مقالات با درج صریح عبارت «ابطال ‌شده» و ذکر دلیل ابطال در دسترس باقی می‌مانند. در موارد سرقت ادبی، مجله علاوه بر این، بیانیه‌ای برخط منتشر می‌کند که مقاله اصلی و مقاله دارای سرقت ادبی را به یکدیگر مرتبط می‌سازد.

  1. بی‌طرفی و تعارض منافع در رسیدگی

اگر گزارش درباره سردبیر یا معاون سردبیر باشد، یا هر یک از آنها با نویسنده یا موضوع پرونده تعارض منافع داشته باشد، فرد ذینفع از فرایند رسیدگی کنار گذاشته می‌شود و پرونده به یکی از اعضای مستقل هیئت تحریریه یا مرجع ذی‌ربط در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ارجاع می‌شود. اطلاعات پرونده محرمانه است و فقط در حد ضرورت در اختیار افراد دخیل در رسیدگی قرار می‌گیرد.

۷. اعتراض و بازنگری

نویسنده یا گزارش‌دهنده می‌تواند ظرف ۳۰ روز پس از اعلام تصمیم، با ارائه مستندات جدید، درخواست بازنگری کند.