مجله اخلاق زیستی- علمی پژوهشی

زمینه و هدف: انسان‌ها همواره به دنبال بهبود کیفیت زندگی، سلامت و توانایی‌های خود بوده‌اند. پیشرفت‌های اخیر در مهندسی ژنتیک، امکان مداخلات ژنتیکی به ‌منظور بهبود بی‌سابقه قابلیت‌ها و ویژگی‌های انسانی و غلبه بر محدودیت‌های انسان را فراهم کرده است. تحولات قابل توجه در علوم و فناوری‌های زیست ‌پزشکی، بهبود ژنتیکی انسان را به یکی از مسائل اصلی اخلاق کاربردی مبدل کرده است. استفاده از فناوری ژنتیک به ‌منظور بهبود ویژگی‌ها و ظرفیت‌های انسانی با مخالفت‌هایی مواجه شده است. استدلال مبتنی بر ماهیت و طبیعت انسان شناخته‌شده‌ترین و قوی‌ترین استدلال علیه بهبود ژنتیکی به شمار می‌رود. فرانسیس فوکویاما ازجمله افرادی است که این استدلال را ارائه کرده‌ است. در این مقاله استدلال فوکویاما از منظر اخلاق مورد نقد و بررسی قرار می­گیرد.

روش: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است و گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای انجام ‌شده است.

ملاحظات اخلاقی: در نگارش این مقاله، اصول صداقت و امانتداری رعایت شده است.

یافته‌ها: فرانسیس فوکویاما یکی از مخالفان جدی مهندسی ژنتیک و بهبود قابلیت‌های ژنتیکی انسان است. از نظر وی پیشرفت‌های بیوتکنولوژی طبیعت و ماهیت انسان را تغییر می‌دهد. طبیعت انسان شامل اساسی‌ترین و فراگیرترین ویژگی‌های گونه انسان است که بیش از آنکه متأثر از عوامل محیطی باشد، منشأ ژنتیکی دارد و خاستگاه بنیادین حس اخلاقی، مهارت‌های اجتماعی و تفکر فلسفی است. فوکویاما در نهایت بین درمان و بهبود ظرفیت‌های انسانی تمایز قائل می‌شود و استفاده از بیوتکنولوژی را تنها برای درمان بیماری‌های ژنتیکی مجاز می‌داند. ناتوانی در ارائه تعریفی دقیق از طبیعت، نادیده گرفتن محدودیت‌های بیوتکنولوژیکی، عدم تفاوت میان بهبود و درمان، ناکارآمدی مفهوم طبیعت انسان در تحلیل اخلاقی بهبود ژنتیک انسان و معیار بودن طبیعت انسان برای تعیین موارد اخلاقی و غیر اخلاقی بهسازی ژنتیک از مهم‌ترین اشکالات استدلال فوکویاما هستند.

نتیجه‌گیری: استدلال فرانسیس فوکویاما با اشکالات جدی مواجه است و از اتقان کافی برخوردار نیست. ازاین‌رو وی نمی‌تواند با استدلال مبتنی بر طبیعت و ماهیت انسان، غیراخلاقی بودن بهره‌گیری از مهندسی ژنتیک برای بهبود ظرفیت‌های انسان را به اثبات برساند.

زمینه و هدف: آینده‌نگری نسبت به تأثیرات هوش مصنوعی در مطالعات بین رشته‌ای علوم اجتماعی با رویکردی راهبردی از نیازهای مبرم جامعۀ ایران است. یکی از عرصه‌های کلیدی، توجه به سلامت فکری و هویت معرفتی نسل‌های زد، آلفا و بتا است. این عرصه خود از دو روند متأثر است؛ یکی، وضعیت حکمرانی تعلیم و تربیت با اقتضائات عصر هوش مصنوعی و دیگری، الگوی معرفتی فناوری هوش مصنوعی. این موارد در بافتاری از قدرت دروازه‌بانی و الگوریتمی و نیز تحولات شناختی و ارزشی رقم می‌خورد که این مقاله با استفاده از مبانی نظریِ ترکیبی به بررسی مسئلۀ مذکور پرداخته است.

روش: روش مقاله آینده‌پژوهی عام با تکنیک دیده‌بانی آینده است که به مطالعۀ شرایط و تغییرات موجود برای پیش‌بینی رویدادها و روندهای ادامه‌دار یا آتی با هدف شناسایی چالش‌ها، فرصت‌ها، تضمین هوشیاری و جلوگیری از غافلگیری‌های آتی معطوف است.

ملاحظات اخلاقی: جوانب مربوط به علایق و منافع رعایت شده است. داده‌ها اصیل، معتبر، امانت‌دارانه و فاقد حساسیت‌برانگیزی هستند.

یافته‌ها: یافته‌های مقاله در چهار محور به ‌شرح زیر تحلیل و صورت‌بندی شده‌اند: 1) وضعیت حکمرانی معرفتی و تعلیم و تربیتی در عصر هوش مصنوعی، 2) مسائل نوپدید معرفتی و تعلیم و تربیتی برای نسل جدید، 3) راهکارها و اقدامات راهبردی بین‌المللی و 4) راهکارها و اقدامات راهبردی ملی.

نتیجه‌گیری: در مجموع، نتایج نشان‌دهندۀ فقدان تضمین برای سلامت و هویت معرفتی نسل جدید است. البته به‌رغم پیچیدگی و لایه‌لایه بودن مسائل، تلاش شده است تا ملاحظات زیرساختی و محتوایی به همراه فرصت‌ها و چالش‌های معرفتی به‌ گونه‌ای واقع‌بیانیه تشریح شوند. توجه به نسبت میان هویت علمی و هوش مصنوعی پنجره‌ای حیاتی و کلیدی برای حکمرانی تعلیم و تربیتی در ایران است.

زمینه و هدف: مشکلات زیست‌محیطی نه‌تنها آثار زیانباری برای سلامت انسان دارد بلکه رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی و فرهنگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. هدف پژوهش حاضر بررسی روابط آموزش سبز، اخلاق و تسهیم دانش محیط زیستی بر کنشگری با واسطه‌گری مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی در چارچوب مدل‌یابی علّی است.

روش: این تحقیق توصیفی از نوع همبستگی و جامعه آماری آن شامل کلیه کارکنان شبکه بهداشت بوشهر (۱۳۰ نفر مرد و ۱۷۰ نفر زن) است. با توجه به محدودیت جامعه، کلیه کارکنان به روش سرشماری انتخاب شدند. داده‌ها از طریق پرسشنامه‌های اشتراک‌گذاری دانش زیست‌محیطی یو و همکاران (Yu)، اخلاق زیست‌محیطی فیروزفر و همکاران، کنشگری زیست‌محیطی الشعیر، مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی ادراک شده کومار و گادزوار، آموزش و توسعه سبز اوجو (Ojo) گردآوری شد. داده‌ها به روش تحلیل مسیر و با استفاده از نرم‌افزار SPSS و AMOS تحلیل گردید.

ملاحظات اخلاقی: گردآوری داده‌ها با رعایت اصل رازداری و ناشناس بودن افراد انجام شد.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که اثر مستقیم آموزش و توسعه سبز بر مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی (۶۷۳/۲ = T و ۱۴۰/۰ = ß) و کنشگری زیست‌محیطی (۱۰۸/۴ = T و ۲۰۳/۰ = ß)، در سطح ۰۱/0 معنی‌دار می‌باشد؛ همچنین اثر مستقیم اشتراک‌گذاری دانش زیست‌محیطی بر کنشگری زیست‌محیطی (۶۹۷/۵ = T و ۲۸۳/۰ = ß) و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی (۰۹۴/۳ = T و ۱۶۴/۰ = ß) در سطح ۰۱/0 معنی‌دار است. در نهایت اثر مستقیم اخلاق زیست­محیطی بر مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی (۳۴۵/۲ = T و ۱۲۶/۰ = ß) و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی بر کنشگری زیست‌محیطی (۵۷۷/۳ = T و ۱۸۰/۰ = ß) در سطح ۰۱/0 معنی‌دار است.

نتیجه‌گیری: اشتراک‌گذاری دانش زیست‌محیطی و آموزش سبز بر مسئولیت‌پذیری و کنشگری زیست‌محیطی تأثیرگذار است. علاوه بر این مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی نه‌تنها از اخلاق زیست­محیطی تأثیر می‌پذیرد بلکه بر کنشگری زیست‌محیطی اثرگذار خواهد بود.