طهارت به مثابه ایدئولوژی قدرت: تحلیل سهلایه گفتمان فرکلاف در ساختارهای بهداشتی ارداویرافنامه
مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 18 (1405),
4 فروردین 2026
,
صفحه 1-13
https://doi.org/10.22037/mhj.v18i.51772
چکیده
زمینه و هدف: ارداویرافنامه، شرح معراج موبدی زرتشتی در دوره خسرو انوشیروان، ظاهراً به باورهای اخروی میپردازد؛ اما در باطن، بازتابی گفتمانی از ساختارهای قدرت جامعه ساسانی است. هدف این پژوهش، تحلیل چگونگی تبدیل «طهارت» به ایدئولوژی قدرت در این کتاب از دریچه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف (Norman Fairclough) است، چارچوبی که تاکنون در مطالعات بهداشت در متون باستانی ایران کاربست نشده است.
روشها: پژوهش به شیوه کیفی و با روش تحلیل گفتمان سهلایه فرکلاف (متن، عمل گفتمانی، عمل اجتماعی) انجام شد. واحد تحلیل، متن ارداویرافنامه به تصحیح ژینیو و ترجمه آموزگار بود. دادهها با رعایت اصل تاریخیگرایی، یعنی تحلیل در چارچوب جهانبینی زرتشتی و نه با مفاهیم مدرن، کُدگذاری و تفسیر شدند.
ملاحظات اخلاقی: این پژوهش مبتنی بر تحلیل متون تاریخی است و هیچ مداخلهای در حق افراد زنده صورت نگرفته؛ بنابراین نیاز به تأیید کمیته اخلاق نداشته است.
یافتهها: تحلیل نشان داد که گفتمان بهداشت در این کتاب در هشت دسته عناصر طبیعت (۱۰ مورد)، مجامعت (۱۸ مورد)، فرزندآوری (۵ مورد)، دشتان (۵ مورد)، تدفین مردگان (۳ مورد)، تناول غذا (۵ مورد)، طبابت (1 مورد) و بهداشت فردی - آرایشی (۴ مورد) سازمانیافته است. در لایه متنی، دوگانگی «پاک/نجس» از طریق تکرار ساختاریافته تثبیت شده؛ در لایه عمل گفتمانی، تقابل بهشت (سلامت) و دوزخ (بیماری) هنجارها را از طریق ترس بازتولید میکند؛ و در لایه اجتماعی، این گفتمان سلسله مراتب جنسیتی (محدودیتهای دشتان) و دینی را طبیعیسازی میکند.
نتیجهگیری: «طهارت» در ارداویرافنامه فراتر از آداب بهداشتی، بهمثابه ایدئولوژی قدرت عمل میکند که مرزهای جسمانی را به ابزاری برای ساختن نظم اجتماعی تبدیل کرده است. این یافته، شکاف روششناختی پژوهشهای پیشین که صرفاً به استخراج محتوای توصیفی پرداختهاند، را پر میکند.
- ارداویرافنامه
- تحلیل گفتمان انتقادی
- نظام کیهانی
- طهارت آیینی
- مابعدالطبیعه
- تاریخ پزشکی باستان
ارجاع به مقاله
مراجع
. Gignoux P. Ardā Wirāz Nāmag. Edited by Amouzgar J. Tehran: Moein Publications; 1993. p.25, 38, 41, 44-48, 52, 64-67, 70, 72, 74, 78, 82, 86, 88, 90-91, 94-97. [Persian]
2. Tafazzoli A. History of Iranian Literature Before Islam. Tehran: Sokhan Publications; 2007. p.167-168. [Persian]
3. Doustkhah J. Avesta. Tehran: Morvarid Publications; 2007. p.1-13, 40, 246. [Persian]
4. Amouzgar J, Tafazzoli A. The myth of the life of Zoroaster. Tehran: Cheshmeh Publications; 2007. Vol.1, 16 p.161. [Persian]
5. Yasami R. Ardā Wirāz Nāmag yā Bihišt va Duzakh dar Ā'in-i Mazdēstī. Tehran; 1935. p.1-42. [Persian]
6. Afifi R. Ardā Wirāz Nāmag: Bihišt va Duzakh dar Ā'in-i Mazdēsnī. Tehran: Tūs Publications; 1963. p.1-208. [Persian]
7. Bahar M. Pajūheshī dar Asātīr-e Īrān. Tehran: Agāh; 2014. p.300-336. [Persian]
8. Soltani S. Women's Sins in the Ardā Wirāz Nāmag. Women in Development and Politic. 2005; 3(13): 143-154. [Persian]
9. Rabiee-Zadeh A, Hasani MM. An Examination of the Family Institution Structure in the Sasanian Era Based on the Ardā Wirāz Nāmag. History research paper. 2017; 12(48): 53-71. [Persian]
10. Rabiee-Zadeh A, Hasani MM. An Analysis of the Economic Structures in the Ardā Wirāz Nāmag. Research on the economic history of Iran. 2015; 4(2): 55-72. [Persian]
11. Bahrami M, Hojjati Najafabadi S. The Status of Women in the Sasanian Social System in the Post-Mazdakite Era and Its Impact on the Composition of the Ardā Wirāz Nāmag. History of Islam and Iran. 2021; 31(51): 73-95. [Persian]
12. Fairclough N. Discourse and Social Change. Cambridge: Polity Press; 1992. p.1-259.
13. Boyce M. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge; 2001. Vol.3, 11 p.11, 45, 120-121, 756-757.
14. Razi H. Translation and Commentary of the Vendidad. Tehran: Bahjat Publications; 2006. Vol.8, 16 p.12, 35-72. [Persian]
15. Tafazzoli A. Mēnōy-i Khrad. Tehran: Publications of Iranian Culture Foundation; 1975. p.7, 10, 30, 52. [Persian]
16. Choksy JK. Purity and Pollution in Zoroastrianism: Triumph over Evil. Austin: University of Texas Press; 1989. p.53-54, 63, 71.
17. Mazdapour K. Shayest nē Shayest. Tehran: Institute of Cultural Studies and Research; 1990. p.235. [Persian]
18. Christensen A. Iran in the Time of the Sassanids. Tehran: Negah Publication; 1938. p.107.
19. Kalmin RL. The sage in Jewish society of late antiquity. Psychology Press; 1999. p.10.
20. Yarshater E. The Cambridge History of Iran: The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods. Cambridge: Cambridge University Press; 1983. Vol.3 p.995-996.
21. Polzer NC. The Talmud's Red Fence: Menstrual Impurity and Difference in Babylonian Judaism and its Sasanian Context. Oxford: Oxford University Press; 2020. p.51-67.
- چکیده مشاهده شده: 29 بار
- pdf (English) دانلود شده: 19 بار