جستاری در ماهیت فرفیون با تکیه بر نگاشتههای طبی تمدن اسلامی
مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 17 (1404),
6 مهٔ 2025
,
صفحه 1-12
https://doi.org/10.22037/mhj.v17i.46117
چکیده
زمینه و هدف: فرفیون از گیاهان مهم و پرکاربرد در متون طب سنتی به شمار میرود که خواص درمانی متعددی برای آن ذکر شده است. با این حال، منابع مختلف در تعیین ماهیت دقیق این گیاه اختلاف نظر دارند. این مطالعه بر آن است تا با استناد به ویژگیها و توصیفات موجود در متون کهن، نام علمی مناسبی برای فرفیون پیشنهاد دهد.
روش: پژوهش حاضر یک مطالعه کیفی از نوع تحلیل محتوا است که با تمرکز بر متون پزشکی تمدن اسلامی انجام شده است. این پژوهش در چند مرحله صورت گرفت: شناسایی و استخراج کلیدواژهها، جستجو در متون طب سنتی با کلیدواژههای «فرفیون»، «فربیون»، «اوفربیون»، «افرفیون»، «افربیون» و «فوربیون» و نیز جستجو در پایگاههای اطلاعاتی فارسی و لاتین با کلیدواژههای «فرفیون»، «افوربیا»، «Zaggûm»، «Euphorbia» و «Tikiut» و دستهبندی، مرتبسازی، مقایسه و تحلیل دادههای گردآوریشده.
ملاحظات اخلاقی: در تدوین این پژوهش، اصل امانتداری و صداقت استناد به متون مورد استفاده، اصالت منابع و پرهیز از جانبداری در مراجعه به متون یا تحلیلها رعایت شده است.
یافتهها: فرفیون صمغی خاکستریرنگ، در درجه چهارم گرم و خشک است. این گیاه در درمان بیماریهای طحال و مفاصل و نیز دفع سموم مفید است. محل رویش آن عمدتاً سودان، مغرب و بربر گزارش شده است، اما در بیان ماهیت فرفیون، ناهمگونی و اختلاف نظر مشهودی در متون وجود دارد؛ برخی آن را صمغ گیاه مازریون و برخی دیگر شیره گیاه زقوم دانستهاند. همچنین در وصف ظاهر آن، عدهای آن را شبیه کاهو و خاردار معرفی کرده، درحالیکه دیگران آن را گیاهی با ساقهای مربعشکل و بیبرگ توصیف نمودهاند.
نتیجهگیری: امروزه درباره ماهیت فرفیون دیدگاه واحدی وجود ندارد. با این حال، به نظر میرسد با در نظر گرفتن ویژگیهای گیاهشناختی ذکرشده برای این گیاه در برخی متون و مقایسه آن با گونههای جنس افوربیا (حدود ۲۰۰۰ گونه)، میتوان آن را معادل گونه «تاکوت» با نام علمیEuphorbia resinifera Berg دانست.
- فرفیون
- زقوم
- تاکوت
- گیاهان دارویی
- Euphorbia resinifera
ارجاع به مقاله
مراجع
1. Maver T, Maver U, Stana Kleinschek K, Smrke DM, Kreft S. A review of herbal medicines in wound healing. International Journal of Dermatology. 2015; 54(7): 51-740.
2. Nasiri E, Hosseinimehr SJ, Azadbakht M, Madani SA. Survey of the burn wound healing by Iranian traditional medicine from the herbalists or herbal medicine vendors in the Mazandaran province. Journal of Medicinal Plants. 2013; 12(48): 49-136. [Persian]
3. Abbasi Gharacheh Narloo M, pahlavan Sharif M. Anthropological Study in Traditional Herbal Medicine In Markazi provice (Case study: Mahallat city). Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine. 2017; 8(2): 96-283. [Persian]
4. Afshar M, Sattari Fard H, Shadi M, Ghaderi R. Repairing effects of Iran flora on wound healing. Journal of Birjand University of Medical Sciences. 2015; 22(1): 1-18. [Persian]
5. Attar M, Ashrafzadeh F. Scientific challenges of using medicinal plants. Tehran: Iranian Traditional Medicine; 2019. [Persian]
6. Najem M, Nassiri L, Ibijbijen J. Vernacular names of plants between diversity and potential risks of confusion: Case of toxic plants used in medication in the central Middle Atlas, Morocco. J Pharm Pharmacogn Res. 2021; 9(2): 50-222.
7. Aqīlī Alawī Šīrāzī MH. Maḫzan al-Adwīyah. Edited by Kabir A, Ajib A, Maulvi GH-H, Maulvi QA. India: Calcutta; 1844. p.144-145. [Persian]
8. Aqīlī Alawī Šīrāzī MH. Qarābādīn Kabīr. Tehran: Tehran University of Medical Sciences and Health Services. Institute of Medical History, Islamic Medicine and Complementary Studies; 2014. p.642. [Persian]
9. Amtaghri S, Akdad M, Slaoui M, Eddouks M. Traditional uses, pharmacological and phytochemical studies of Euphorbia: A review. Current Topics in Medicinal Chemistry. 2022; 22(19): 70-1553.
10. Benjamaa R, Moujanni A, Kaushik N, Choi EH, Essamadi AK, Kaushik NK. Euphorbia species latex: A comprehensive review on phytochemistry and biological activities. Frontiers in plant Science. 2022; 13: 1008881.
11. Ibn Bītār A. Al-Ğami li-mufradāt al-adwīyah va al-Aġḏīyah, Beirut: Dār al-Kutub al-Ilmīyah; 1991. [Arabic]
12. Ibn Miymūn M. Šarḥ asmā al-ʿiqār. Edited by Meyerhoff M. Cairo: Maktab al-ṯiqāfah al-dīnīyah; 1998. [Arabic]
13. Ašbīlī M. Umdat al-Ṭabīb fī Ma rifat al-Nabāt. Beirut: Dar al-Gharb al-Islami; 1995. Vol.1 p.279. [Arabic]
14. Ġassānī A. Ḥadīqat al-azhār fī māhīyat al-Išab va al-Iqār. Beirut: Dar al-Gharb al-Islami; 1985. p.224. [Arabic]
15. Ibn ğazzār qayrawānī A. Al- Iʿtimād fi al-adwīyah al-mufradah. Beirut: Al-maṭbūāt liltūzi va al-Našr; p.192. [Arabic]
16. Abū Riyḥān Bīrūnī M. Al-Ṣydanah fi ṭibb (Pharmacology in Medicine). Translated by Mozafarzadeh B. Tehran: Language and Literature Academy, Works Publishing Group; 2013. p.769. [Persian]
17. Ḥakīm Muʾmin SM. Tuḥfa al-Muminīn. Qom: Noor Vahy; 2011. Vol.1 p.628-629. [Persian]
18. Alī Ḥān MṢ. Maḫḏan al-Taʿālīm. Delhi: Farooqi Publishers;1905. p.124. [Persian]
19. Šams al-Dīn A. Ḥazāin al-Mulūk. Tehran: Iran University of Medical Sciences; 2008. Vol.1 p.229. [Persian]
20. Ġassānī Turkamānī M. Al-Muʿtamid fi al-Adwīyah al-mufardah. Beirut: Dar al-Kutub al-Elamiya; 2000. Vol.2 p.263. [Arabic]
21. Yūsifī Harawī Y. Rīyāẓ al-Adwīyah. Tehran: Al-Ma'i; 2011. p.133-134. [Persian]
22. Šīrāzī M. Ẓīā al-Uyūn. Tehran: Iran University of Medical Sciences; 2008. p.46. [Arabic]
23. Baġdādī A. Al-Muĥtārāt fī Ṭibb. Hyderabad: Ottoman Encyclopedia; 1943. Vol.2 p.160-163. [Arabic]
24. Harawī M. Baḥr al-ğawāhir (Encyclopedia of Natural Medicine). Qom: Jalal al-Din; 2008. p.291. [Arabic]
25. Ibn Sīnā Ḥ. Al-Qānūn fī al-Ṭibb. Beirut: Dar Ihiya al-Tarath al-Arabi; 2005. Vol.2 p.87. [Arabic]
26. Ibn Quf. Al-Umdat fi al-Jarāḥah. Hyderabad: Majlis of the Islamic Encyclopedia of the Ottoman Empire; 1937. Vol.1 p.252-253. [Arabic]
27. Ibn Nafīs Qarašī A. Al-Šāmil fi Ṣanā at Ṭibbīyah. Edited by ZiedanY. Tehran: Institute of Medical History Studies, Islamic and Complementary Medicine-Iran University of Medical Sciences; 2008. Vol.21 p.167. [Arabic]
28. Diskurīdis P. Al-Ḥašāyiš (Materia Medica). Translated by Mehran Bin Mansour. Edited by Tabatabai SM. Tehran: Tehran university of medical sciences; 2012 Vol.3 p.108. [Arabic]
29. Nafīsī A. Piziškī nāmi (Medical letter). Tehran: Institute of Medical History Studies, Islamic and Complementary Medicine-Iran University of Medical Sciences; 2013. p.412. [Persian]
30. Qalānsī Samarqandī M. Aqrābādīn al-qalānsī. Edited by Bābā M Z. Aleppo: Ma'had al-Torāṯ al-ʿilmī al-Arabī; 1982. p.93, 182, 272. [Arabic]
31. Attār Isrāīlī D. Minhāğ al-Dukkān va Dastūr al-Aʿyān fī aʿmāl va tarākīb al-adwīya al-Nāfiʿa lilabdān. Tehran: Iran University of Medical Sciences; 2013. p.180. [Arabic]
32. Bahā al-Duwlah B. Ḫulāṣat al-Tağārub (Summary of experiences). Tehran: Tehran University of Medical Sciences; 2008. p.564. [Persian]
33. Anṣarī Šīrāzī A. Iḫtīārāt Badīʿī. Edited by Shams Ardakani M, Ramazani F. Tehran: Chogan; 2014. p.388-389. [Persian]
34. Harawi M. Al-Abnīyat an ḥaqāyiq al-Adwīyah. Tehran: University of Tehran; 1960. [Persian]
35. Zahrāwī Ḫ.al-Taṣrīf liman ʿağiza ʿan al-taʾlīf. Edited by Ḥamāmī ṢM. Kuwait: Muʾassisih al-kuwiyt liltaqaddum al-ilmī,ʾidāra al-ṯaqāfa al-ʿilmīya; 2004. [Arabic]
36. Anṭākī D. Taḏkarah ūlī al-Bāb al-ğāmiʿ lilʿağab al-Ağāb. Beirut: Al-Alamī Institute for Press; p.273. [Arabic]
37. Idrīsī M. Al-Ğami liṣifāt aštāt al-Nabāt va ḍurūb anwā al-Mufradāt. Tehran: Manshur-e-Samir 2015. [Arabic]
38. Šarḥ likitāb Disqurīdis fī hayūlī al-Ṭibb. Written by an unknown author from the 12th century. Göttingen: Göttingen; 1988. [Arabic]
39. Šīrāzī N. Alfāẓ al-adwīyah. Tehran: Safir-e Ardahal; 2003. [Persian]
40. Chaštī M. Asmā al-Adwīyah. Tehran: Iran University of Medical Sciences: No Year. [Persian]
41. Hmidouche O, Bouftini K, Chafik A, Khouri S, Rchid H, Rahimi A, et al. Ethnomedicinal use, phytochemistry, pharmacology and toxicology of Euphorbia resinifera O. Berg.(B): a review. Journal of Zoological and Botanical Gardens. 2023; 4(2): 95-364.
42. https://www.plantarium.ru/page/view/item/89375.html42.
43. Khabiri M, Ghasemlou F, M Ahmadian Attari M, Piraati A, Mosaddegh M. Botanical authored and translated works of seventh century AH in the territory of Islamic civilization. Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine. 2018; 8(4): 37-423. [Persian].
44. Mohammadi F, Kasiri M, Rahimi R. Investigating the books of material medicas from Al-Hashaish (3 AH) to the Mohit Azam (13 AH) relying on index books in the areas ruled by Islam. Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine. 2019; 10(3): 90-269. [Persian]
45. Issa Bak A. Tarikh al nabat inda al-Arab. Tehran: Tehran University of Medical Sciences. Institute of Medical History, Islamic Medicine and Complementary Studies; 2008. [Arabic]
46. Mohammadifar Sh. Al-Hashaish; the most influential pharmacology book of the Islamic period. Scientific heritage of Islam and Iran. 2010; (1)2. p. 35-47. [Persian]
47. Diskurīdis P. Al-Ḥašāyiš (Materia Medica). Translated by Alhoseyni A. Edited by Shams Ardakani M, et al. Tehran: Chogan; 2004. p.37, 38, 239. [Persian]
48. Diskurīdis P. Al-Ḥašāyiš (Materia Medica). Translated to arabic by Mehran Bin Mansour. Transleted to persian and Edited by Tabatabai SM. Tehran: Tehran University of Medical Sciences; 2012. Vol.1 p.48; Vol.3 p.136. [Persian]
49. Karamati, Y. Entry by Abul-Khair Eshbili, Encyclopedia of Islamic and Iranian Medicine, Tehran: Amir Kabir Publications; 2011. Vol.1 p.453. [Persian]
50. Rafiei M, Ahmad Nejad A, Samdanian M. Finding instances of the word Zaqqum in the Quran with emphasis on spiritual and botanical sources. Two quarterly scientific research journals Quran Linguistic Studies; 2018; 7(2): 155-170. [Persian]
51. Ghahreman A, Okhovvat A. Matction the old medicinal plant names with scientific terminology. 2015. Vol.1 p.163, 224-225. [Persian]
52. Soltani A. Encyclopaedia of Traditional Medicine (Medicinal Plants). Tehran: University of Medical Sciences and Medical Services; 1994. Vol.2 p.465, 542. [Persian]
53. Ibn Bītīr ʿA. Tafsīr kitāb Disqurīdis. Beirut: Dār al-Qarb al-islāmī; 1989. [Arabic]
54. Ghahreman A, Okhovvat A. Comparative description of ancient medicinal plants. Tehran: Tehran University Publishing Institute; 2008. Vol.2 p.400, 476. [Persian]
55. Mozaffarian V. Knowing the medicinal and aromatic plants of Iran. Tehran: Farhang-e- Moaser; 2002. p.1124. [Persian]
56. Dymock W, Warden CJH, Hooper D. Pharmacographia Indica. Tehran: Institute of Medical History, Islamic Medicine and Complementary Studies; 2003. Vol.3 p.257-259.
57. Abdul wahid Siddiqui H. A survey of drugs.Tehran: Iran University of Medical Sciences; 2004. p.164. [Persian]
58. Karamati Y. Substitute Drugs in the Pharmaceutical/Pharmacological Tradition with a critical edition, commentary and comprative study of the oldest extant arabic treatises on Abdal. PhD Thesis in History of Science.Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies; 2013. [Persian]
- چکیده مشاهده شده: 76 بار
- pdf (English) دانلود شده: 38 بار