بررسی جایگاه عقل در نظام اخلاق زیستمحیطی علامه جوادی آملی و پیتر سینگر
مجله اخلاق زیستی- علمی پژوهشی,
دوره 15 شماره 40 (1404),
14 ژوئیهٔ 2025
,
صفحه 1-16
https://doi.org/10.22037/bioeth.v15i40.48713
چکیده
زمینه و هدف: تشدید بحرانهای زیستمحیطی معاصر ضرورت بازاندیشی در مبانی اخلاقی را آشکار ساخته است. در غرب، نظریههایی چون سودگرایی پیتر سینگر با تأکید بر گسترش دایره اخلاق به سوی حیوانات و طبیعت، راهحلهایی ارائه کردهاند؛ در جهان اسلام نیز آیتالله جوادی آملی با تکیه بر مبانی الهیاتی و فلسفی خاص، چارچوبی برای اخلاق زیستمحیطی ترسیم نموده است. با وجود مطالعات متعدد در هریک از این دو حوزه، هنوز پژوهش تطبیقی جامعی که مبانی اخلاقی زیستمحیطی غربی و اسلامی را همزمان بررسی کند وجود ندارد. هدف این پژوهش، مقایسه و تحلیل دیدگاههای پیتر سینگر و آیتالله جوادی آملی به منظور تبیین نقاط اشتراک و افتراق و ارائه چشماندازی روشن برای تقویت مبانی اخلاقی در حوزه محیط زیست است.
روش: پژوهش حاضر از حیث نوع، نظری و به لحاظ روش بحث، توصیفی ـ تحلیلی است. همچنین شیوه اجرای تحقیق، کتابخانهای (اسنادی) است.
ملاحظات اخلاقی: جنبههای اخلاقی در مطالعه کتابخانهای نظیر اصول امانتداری علمی و ارجاعدهی صحیح رعایت شده است.
یافتهها: یافتهها نشان میدهد سینگر عقل را به مثابه ابزار محاسبه پیامدها تعریف میکند و مسئولیت اخلاقی را صرفاً بر مبنای کاهش رنج موجودات و بیشینهسازی منافع تنظیم مینماید. در این چارچوب، عقلانیت محیطزیستی معادل بهینهسازی توزیع منابع و جبران خسارات اکولوژیک است. در مقابل علامه جوادی آملی با تلفیق عقل برهانی، وحی و شهود عرفانی، مفهوم عقل قدسی را پایهریزی میکند و سه ساحت شناختی، اخلاقی و عملی را مورد توجه قرار میدهد. یافتهها گویای آن است که عبور از بحرانهای زیستمحیطی معاصر مستلزم گذار از پارادایم عقلانیت ابزاری به سوی الگوی یکپارچهنگر است که در آن عقل در پرتو حکمت الهی، همزمان معرفتآفرین، مسئولیتساز و عدالت محور است.
نتیجهگیری: این پژوهش با بررسی تطبیقی جایگاه عقل در نظامهای اخلاق زیستمحیطی پیتر سینگر و علامه جوادی آملی به کشف گسستهای بنیادین در پارادایمهای عقلانی غرب مدرن و حکمت اسلامی دست یافته است. تقلیل عقل به ابزار محاسبه سود و زیان - آنچنانکه در فایدهگرایی سینگر تجلییافته - به چند خلاء معرفتی در مواجهه با محیط زیست منجر میشود. خلاء تبدیل زیست بوم به کالای قابل محاسبه و اتکای صرف به مکانیسمهای بازار و بدون تحول در مبانی ارزشی در زمره مهمترین این خلاءها به شمار میآید. لکن الگوی جامع اسلامی با تلفیق عقل برهانی و وحی الهی نظامی یکپارچه ارائه میدهد که امکان نهادسازی و تدوین سیاستهای زیستمحیطی را به نحو متفاوتی فراهم میآورد.
- عقلانیت زیستمحیطی
- اخلاق محیط زیست
- علامه جوادی آملی
- پیتر سینگر
- عقل قدسی
- فایدهگرایی
ارجاع به مقاله
مراجع
1. Belshaw C, Kemp G, editors. 12 Modern Philosophers. Oxford: Blackwell Publishing Ltd; 2009. p. 232-250.
2. Singer P. Practical ethics. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press; 1993: 12-15.
3. Alebuyeh A. A critical review of utilitarianism. Pazhuheshnameh Akhlagh. 2021; 14(54): 177-198. Available from: http://akhlagh.maaref.ac.ir/article-1-1720-fa.html. [Persian]
4. Javadi Amoli A. Manzilat-e Aql dar Hendese-ye Ma'refat-e Dini. 4th ed. Qom: Esra; 2010. p. 130. [Persian]
5. Javadi Amoli A. Rahiq-e Makhtum. Vol. 3. Qom: Esra; 2008. p. 603-639. [Persian]
6. Javadi Amoli A. Tasnīm. 5th ed. Vol. 4. Qom: Esra; 2010. p. 41. [Persian]
7. Singer P. Animal liberation. New York: Harper Collins; 2011.
8. Singer P. Environmental ethics. Translated by Alebuyeh A. Naqd va Nazar Quarterly. 2007; 12(1): 141-169. [Persian]
9. Singer P. One world: the ethics of globalization. New Haven: Yale University Press; 2002. p. 1-3.
10. Javadi Amoli A. Tasnīm. 5th ed. Vol. 13. Qom: Esra; 2010. p. 178. [Persian]
11. Javadi Amoli A. Ma'refat-shenasi dar Qur'an. 3rd ed. Qom: Esra; 2005. p. 339-341 [Persian]
12. Javadi Amoli A. Tasnīm. 5th ed. Vol. 3. Qom: Esra; 2010. p. 40. [Persian]
13. Javadi Amoli A. Arshiv-e Dorus-e Kharej Tafsir 1391-1392. In: Markaz-e Tahqiqat-e Rayaneh-i Qaemieh Esfahan; 2017. p. 737. [Persian]
14. Javadi Amoli A. Tafsir-e Mozu'i-ye Qur'an-e Karim. Vol.17: Jame'e dar Qur'an. Qom: Esra; 2011.
p. 83. [Persian]
15. Javadi Amoli A. Mafatih al-Hayat. Qom: Esra; 2012. p. 168. [Persian]
16. Singer P. The life you can save: acting now to end world poverty. New York: Random House; 2009.
17. Javadi Amoli A. Tasnīm. 5th ed. Vol. 13. Qom: Esra; 2010. p. 178. [Persian].
18. Abboud AJ. The fundamental moral philosophy of Peter Singer and the methodology of utilitarianism. Extracto de la Tesis Doctoral presentada en la Facultad Eclesiástica de Filosofía de la Universidad de Navarra, Pamplona, 2008.
19. Ebrahimpour Gh, Seyedi Aghamaleki SR. Examining the methodological capacities of reason and revelation in producing Islamic social science with emphasis on Allameh Javadi Amoli’s thought. Islam Soc Stud J. 2019; 7(25): 1-20. [Persian]
20. Mohammadrezaie M, Mohammadrezaie M. Examining the foundations of utilitarian ethical philosophy in organizations (Comparing the utilitarian ethical system with the global organizational ethical charter). Ethical Researches. 2014; 5(1): 17 [Persian]
21. Javadi Amoli A. Nesbat-e Din va Donya. Qom: Esra; 2008. p. 33-53. [Persian]
22. Javadi Amoli A. Tasnīm. 5th ed. Vol. 11. Qom: Esra; 2010. p. 66. [Persian]
23. Kuyper J, Schroeder H, Linnér BO. The evolution of the UNFCCC. Annual Review of Environment and Resources. 2018; 43: 343-368. doi: https://doi.org/ 10.1146/annurev-environ-102017-030119.
24. Böhringer C. The Kyoto Protocol: A review and perspectives. Oxford Review of Economic Policy. 2003; 19(3): 451-466. doi: https://doi.org/10.1093/ oxrep/19.3.451
25. Javadi Amoli A. Tasnīm. 5th ed. Vol. 22. Qom: Esra; 2010. p. 118. [Persian]
- چکیده مشاهده شده: 39 بار
- PDF دانلود شده: 13 بار