Medical Ethics and Law Research Center, Shahid Beheshti University of Medical Sciences – International Association of Islamic Bioethics – Institute for Bioethics and Health Law
داوری همتا یکی از ارکان اصلی تضمین کیفیت، اعتبار و تمامیت علمی مقالات منتشرشده در مجله اخلاق زیستی است. داوران به‌عنوان مشاوران علمی سردبیر، باید ارزیابی خود را با استقلال، بی‌طرفی، دقت علمی، محرمانگی و احترام به نویسندگان انجام دهند. تصمیم نهایی درباره پذیرش یا رد مقاله بر عهده سردبیر است و نظر داور جنبه مشورتی دارد.
داور باید تنها زمانی داوری مقاله را بپذیرد که از دانش و تخصص کافی در موضوع مقاله برخوردار باشد و بتواند بررسی را در مهلت تعیین‌شده انجام دهد. در صورتی که موضوع خارج از حوزه تخصص داور باشد، زمان کافی برای ارزیابی وجود نداشته باشد یا داور نتواند ارزیابی مستقلی ارائه کند، لازم است در اسرع وقت سردبیر را مطلع کرده و درخواست داوری را نپذیرد.
داور موظف است پیش از پذیرش داوری، هرگونه تعارض منافع مالی، حرفه‌ای، علمی، سازمانی یا شخصی را که ممکن است بر بی‌طرفی او اثر بگذارد یا چنین تصوری ایجاد کند، به سردبیر اعلام نماید. در صورت وجود تعارضی که ارزیابی مستقل را مخدوش کند، داور باید از فرایند داوری کناره‌گیری کند. داور همچنین نباید اطلاعات حاصل از مقاله در دست بررسی را پیش از انتشار برای منافع علمی، حرفه‌ای یا شخصی خود به کار گیرد.
مقاله ارسالی و تمام اطلاعات، داده‌ها، تصاویر، پیوست‌ها و مکاتبات مربوط به آن محرمانه محسوب می‌شوند. داور نباید محتوای مقاله را با اشخاص دیگر در میان بگذارد، درباره آن به‌صورت عمومی بحث کند یا از ایده‌ها، داده‌ها و یافته‌های منتشرنشده نویسندگان استفاده نماید. پس از پایان داوری، نسخه‌های مقاله و فایل‌های مرتبط نباید برای استفاده شخصی نگهداری شوند.
اگر داور برای بررسی بخشی از مقاله نیازمند کمک فرد دیگری باشد، باید پیش از هرگونه اشتراک‌گذاری مقاله، اجازه سردبیر را دریافت کند و مشارکت آن شخص را نیز اعلام نماید. مسئولیت نهایی گزارش داوری همچنان بر عهده داور اصلی است.
به‌منظور حفظ محرمانگی مقاله، داور نباید متن کامل مقاله، داده‌ها، تصاویر یا بخش‌هایی از محتوای محرمانه آن را بدون اجازه مجله در سامانه‌های عمومی یا ابزارهای هوش مصنوعی بارگذاری کند. چنانچه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند داوری موردنظر باشد، داور باید پیشاپیش مطابق سیاست مجله از سردبیر اجازه بگیرد. در هر صورت، مسئولیت کامل تحلیل علمی، صحت داوری و نظر نهایی بر عهده داور انسانی است؛ زیرا ابزارهای هوش مصنوعی ممکن است اطلاعات نادرست، ناقص یا سوگیرانه تولید کنند.
داور باید مقاله را با توجه به مجموعه‌ای از معیارهای علمی و اخلاقی ارزیابی کند؛ از جمله اصالت و اهمیت موضوع، تناسب با حوزه اخلاق زیستی، وضوح پرسش یا هدف پژوهش، کفایت روش‌شناسی، انسجام استدلال، صحت تحلیل داده‌ها، تناسب نتیجه‌گیری با یافته‌ها، کیفیت و روزآمدی منابع، شفافیت نگارش و سهم علمی مقاله در توسعه دانش.
در مقالات میان‌رشته‌ای اخلاق زیستی، داور باید افزون بر کیفیت روش‌شناختی، به استحکام استدلال اخلاقی، تفکیک داده‌های تجربی از داوری‌های هنجاری، تعریف روشن مفاهیم، توجه به دیدگاه‌های رقیب و پرهیز از نتیجه‌گیری‌هایی فراتر از شواهد موجود نیز توجه داشته باشد.
داوران باید نسبت به رعایت اصول اخلاق پژوهش حساس باشند و در صورت مشاهده هرگونه ابهام درباره رضایت آگاهانه، محرمانگی و حریم خصوصی مشارکت‌کنندگان، تأیید کمیته اخلاق، پژوهش بر گروه‌های آسیب‌پذیر، استفاده از داده‌های انسانی یا حیوانی، تعارض منافع یا سایر الزامات اخلاقی، موضوع را به سردبیر گزارش کنند.
همچنین اگر داور به مواردی مانند سرقت ادبی، ساخت یا تحریف داده، دستکاری ناموجه تصاویر، انتشار تکراری، دستکاری استنادات، مشکلات نویسندگی یا سایر اشکال سوءرفتار پژوهشی و انتشاراتی مشکوک شود، باید نگرانی خود را به‌صورت محرمانه و مستند با سردبیر در میان بگذارد و شخصاً با نویسنده تماس نگیرد. COPE صراحتاً از داوران می‌خواهد نسبت به مسائل اخلاق پژوهش و نشر نیز حساس باشند.
گزارش داوری باید روشن، مستدل، منصفانه، سازنده و محترمانه باشد. ایرادات کلی بهتر است با توضیح مشخص و، در صورت امکان، با استناد علمی همراه شوند. داور باید میان ایرادات اساسی که بر اعتبار مقاله اثر می‌گذارند و پیشنهادهایی که صرفاً موجب بهبود یا گسترش مقاله می‌شوند، تفکیک قائل شود.
نقد باید متوجه محتوا و استدلال علمی باشد و از اظهارنظرهای تحقیرآمیز، شخصی، خصمانه یا غیرحرفه‌ای درباره نویسندگان پرهیز شود. همچنین داور نباید نویسندگان را بدون ضرورت علمی به استناد به آثار خود یا همکارانش ترغیب کند؛ هر پیشنهاد استنادی باید دارای توجیه علمی واقعی باشد.
وظیفه داور ارزیابی کیفیت و اعتبار پژوهش ارائه‌شده است، نه طراحی پژوهشی کاملاً جدید برای نویسندگان. بنابراین درخواست انجام تحلیل‌ها یا مطالعات اضافی باید زمانی مطرح شود که برای اعتبار ادعاها و نتیجه‌گیری‌های مقاله ضروری باشد؛ پیشنهادهای صرفاً توسعه‌ای باید به‌وضوح از اصلاحات ضروری تفکیک شوند.
داور نباید بدون هماهنگی سردبیر با نویسندگان تماس مستقیم برقرار کند. تمام پرسش‌ها، درخواست‌های توضیح و نگرانی‌های مربوط به مقاله باید از طریق سامانه مجله یا سردبیر منتقل شود. داور همچنین نباید تلاش کند هویت نویسندگان یا سایر داوران را خارج از چارچوب فرایند رسمی مجله شناسایی کند.
داور باید درخواست داوری را در اسرع وقت پاسخ دهد و در صورت پذیرش، گزارش خود را در مهلت اعلام‌شده توسط مجله ارائه نماید. اگر پس از پذیرش داوری مشخص شود که تکمیل آن در زمان مقرر امکان‌پذیر نیست، داور باید بدون تأخیر سردبیر را مطلع کند. تأخیر عمدی در داوری برای کسب مزیت علمی یا رقابتی رفتاری غیراخلاقی محسوب می‌شود.
داور باید در پایان ارزیابی، توصیه خود را مطابق گزینه‌های موجود در سامانه مجله ثبت کند و اطمینان یابد که توصیه نهایی با استدلال‌ها و ایرادات مطرح‌شده در گزارش هماهنگ است. تصمیم نهایی درباره انتشار مقاله بر عهده سردبیر و هیئت تحریریه است و ممکن است با توصیه فردی داور متفاوت باشد.