ملاحظات اخلاقی

رفتار غیراخلاقی پژوهشی و انتشاراتی و نحوه برخورد با تخلفات

«مجله اخلاق زیستی» متعهد به رعایت اصول امانت علمی، شفافیت، اصالت پژوهش و صیانت از تمامیت سابقه علمی است. هرگونه اقدام آگاهانه که موجب تحریف فرایند پژوهش، داوری، انتشار یا انتساب نادرست دستاورد علمی شود، می‌تواند مصداق تخلف پژوهشی یا انتشاراتی تلقی گردد. این سیاست بر مبنای اصول و دستورالعمل‌های کمیته اخلاق نشر COPE، کمیته بین‌المللی سردبیران مجلات پزشکی ICMJE و انجمن جهانی سردبیران پزشکی WAME تنظیم شده است. ICMJE

رفتارهای غیراخلاقی شامل ساختن داده یا نتایج (Fabrication)، تحریف یا دستکاری داده‌ها و تصاویر (Falsification)، سرقت ادبی و استفاده از آثار یا اندیشه دیگران بدون استناد مناسب، انتشار تکراری یا همپوشان بدون افشای کافی، ارسال هم‌زمان مقاله به بیش از یک مجله، دستکاری فرایند داوری، دستکاری استنادات، انتساب نادرست نویسندگی از جمله نویسندگی افتخاری یا حذف صاحب سهم علمی واقعی، عدم افشای تعارض منافع مهم، ارائه اطلاعات نادرست درباره تأییدیه اخلاقی یا رضایت آگاهانه، استفاده غیرمجاز از داده‌ها و نقض حقوق مالکیت فکری است. COPE همچنین دستکاری نظام‌مند فرایند انتشار و داوری را از تهدیدهای جدی تمامیت نشر علمی می‌داند. ICMJE

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی به‌خودی‌خود تخلف پژوهشی محسوب نمی‌شود؛ بااین‌حال نویسندگان مسئول صحت، اصالت و مستند بودن تمام محتوای ارائه‌شده هستند و استفاده از چنین ابزارهایی نباید به جعل داده، تحریف منابع، سرقت ادبی یا انتقال مسئولیت علمی به سامانه هوش مصنوعی منجر شود. هرگونه استفاده‌ای که مطابق سیاست مجله نیازمند افشا باشد باید به‌صورت شفاف اعلام شود. WAME نیز مسئولیت نهایی محتوای تولیدشده یا ویرایش‌شده با کمک ابزارهای هوش مصنوعی را متوجه نویسندگان می‌داند. wame.org

نحوه رسیدگی به تخلفات

تمام گزارش‌ها و ادعاهای مربوط به تخلف، چه پیش از انتشار و چه پس از انتشار، به‌صورت جدی، محرمانه و منصفانه بررسی می‌شوند. سردبیر یا هیئت تحریریه پس از ارزیابی اولیه، موضوع را به نویسنده یا نویسندگان مربوط اطلاع داده و فرصت مناسب برای ارائه توضیحات، مستندات و در صورت لزوم داده‌های خام فراهم می‌کند. رسیدگی باید بدون تعارض منافع انجام شود و صرف طرح اتهام، به‌منزله اثبات تخلف تلقی نمی‌شود. این رویکرد با اصول بنیادین COPE درباره رسیدگی به ادعاهای سوءرفتار علمی هماهنگ است. Publication Ethics

اگر شواهد اولیه نشان‌دهنده احتمال جدی تخلف باشد، مجله می‌تواند بررسی مقاله را متوقف یا آن را رد کند و در موارد مقتضی موضوع را برای بررسی تخصصی به مؤسسه محل خدمت نویسندگان، کمیته اخلاق پژوهش یا نهاد تأمین‌کننده مالی ارجاع دهد. وظیفه مجله حفظ تمامیت سابقه علمی است و بررسی مسئولیت حرفه‌ای یا انضباطی پژوهشگر، حسب مورد، بر عهده مؤسسات ذی‌صلاح خواهد بود. همکاری میان مجلات و مؤسسات پژوهشی در چنین پرونده‌هایی از توصیه‌های رسمی COPE است. Publication Ethics

در مورد مقالات منتشرشده، نحوه اقدام متناسب با ماهیت و شدت مشکل خواهد بود. خطاهای صادقانه و محدود که اعتبار کلی مقاله را مخدوش نمی‌کنند با انتشار «اصلاحیه» برطرف می‌شوند؛ اگر درباره اعتبار مقاله نگرانی جدی وجود داشته باشد اما بررسی هنوز تکمیل نشده باشد، مجله می‌تواند «اعلام نگرانی» (Expression of Concern) منتشر کند؛ و هرگاه نتایج مقاله به‌دلیل جعل، تحریف، سرقت ادبی، انتشار تکراری، پژوهش غیراخلاقی، دستکاری داوری یا خطای اساسی غیرقابل اعتماد باشد، مقاله می‌تواند «بازپس‌گرفته» (Retracted) شود. ICMJE

بازپس‌گیری مقاله با هدف اصلاح سابقه علمی و آگاه‌سازی خوانندگان، نه واکنش انضباطی به نویسنده انجام می‌شود. مقاله بازپس‌گرفته‌شده از سابقه علمی حذف نمی‌شود، بلکه باید به‌روشنی با عنوان «بازپس‌گرفته‌شده» مشخص شود و اطلاعیه بازپس‌گیری، علت آن را به‌صورت شفاف و مستند بیان کند و به مقاله اصلی پیوند داشته باشد. Publication Ethics

در پرونده‌های مربوط به اختلاف نویسندگی، مجله می‌تواند مستندات و اظهارات طرفین را بررسی کند، اما در اختلافات پیچیده‌ای که نیازمند تعیین میزان واقعی مشارکت افراد است، ممکن است موضوع برای تصمیم‌گیری به مؤسسه یا مرجع پژوهشی مربوط ارجاع شود؛ زیرا سردبیران معمولاً در موقعیتی نیستند که درباره اختلافات داخلی نویسندگی داوری نهایی کنند. Publication Ethics

مجله حق دارد متناسب با شدت و تکرار تخلف، علاوه بر رد یا بازپس‌گیری مقاله، اقدامات دیگری از جمله اطلاع‌رسانی به مؤسسه مربوط، درخواست بررسی رسمی، اصلاح سابقه علمی یا اعمال محدودیت‌های موقت در پذیرش آثار را مطابق سیاست‌های مصوب خود در نظر گیرد. تصمیم‌ها باید مستند، متناسب، غیرتبعیض‌آمیز و همراه با امکان ارائه توضیح یا اعتراض از سوی اشخاص ذی‌ربط باشد.