بررسی انتساب «شرح القانون فی الطب» به علّامه حلی: مطالعهای نسخهشناختی و تاریخی (نقد درونی یک دستنویس و واکاوی زمینههای یک اشتباه)
مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 17 (1404),
6 مهٔ 2025
,
صفحه 1-15
https://doi.org/10.22037/mhj.v17i.49454
چکیده
زمینه و هدف: سنت شرحنویسی بر آثار دانشمندان پیشین، از عوامل مؤثر بر پیشرفت دانش در طول تاریخ بوده است. ابوعلی سینا از جمله دانشمندانی است که آثارش همواره مورد توجه دانشمندان بعد از خود قرار گرفته است. علامه حلی (۷۲۶-648 ه.ق) در کنار اندیشمندانی چون خواجه نصیرالدین طوسی و قطبالدین شیرازی، از چهرههای شاخص در سنت تفسیر آثار ابن سینا به شمار میرود که دوره زندگیش با «ظهور ابن سیناگرایی در مراغه» همزمان است. در میان آثار وی، شرح قانون ابن سینا نیز ذکر شده که تنها نسخه خطی گزارش شده از آن در کتابخانه مرعشی نجفی قم نگهداری میشود. این مقاله، ضمن معرفی این نسخه، در صدد بررسی صحت انتساب این اثر به علامه حلی است.
روش: این پژوهش به روش اسنادی ـ کتابخانهای انجام شد. ابتدا با تکیه بر دانش نسخهشناسی، نسخه خطی مد نظر معرفی گردید و سپس با استفاده از روشهای متنپژوهی، انتساب اثر مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
ملاحظات اخلاقی: در این پژوهش اصل امانتداری در استناد، اصالت منابع و پرهیز از جانبداری در مراجعه به متون یا تحلیلها رعایت شده است. در این پژوهش اصل امانتداری در استناد، اصالت منابع و پرهیز از جانبداری در مراجعه به متون یا تحلیلها رعایت شده است.
یافتهها: اگرچه علامه حلی در آثار خود دیدگاههایی در زمینه مبانی طب را بیان نموده، اما داشتن اثر مستقلی در قالب شرحی بر قانون ثابت نشده است. مقایسه چند نسخه خطی از کتاب التحفة السعدیة قطبالدین شیرازی نشان از تطبیق کامل متن آن با نسخه کتابخانه مرعشی نجفی دارد.
نتیجهگیری: بر اساس شواهد، به نظر میرسد متن تنها نسخه خطی گزارش شده به عنوان شرح قانون علامه حلی، همان متن التحفة السعدیة علامه قطبالدین شیرازی باشد. تشابه لقب این دو دانشمند و همچنین احتمال وجود تعلیقهای از حلی بر کتابی با نام قانون، باعث اشتباه فهرستنویس در انتساب اثر شده است.
- ابن سینا
- القانون فی الطب
- شروح قانون
- علامه حلی
- قطبالدین شیرازی
ارجاع به مقاله
مراجع
1. Anandaraj G. Towards An Integrated Approach To Manuscript Cataloguing: Bridging The Gaps. Journal of Manuscript Studies. 2023; 51(1): 117-127.
2. Safi Shalamzari S, Mojtahedi H. Political Thought and the Time of Allameh Hilli. Political Sociology of Iran. 2021; 4(2): 531-541. [Persian]
3. Momen M. An introduction to Shi’i Islam: The history and doctrines of Twelver Shi’ism. New Haven: Yale University Press; 2017.
4. Varzdār K, Barkhordāri Z. Examining the Authenticity of the Attribution of Risālat 'Uyūn al-Ḥikma to Ibn Sīnā. Javidan-e Kherad. 2022; 13(29): 171-190. [Persian]
5. Arezaei H. Avicenna and the Fear of Death: Correcting an Error Regarding a Monograph Attributed to Avicenna. Avicennian Philosophy Journal. 2021; 24(64): 79-94. [Persian]
6. Ḥurr Āmilī M, al-Ḥusaynī al-Ashkūrī A. Amal al-Āmil fī ʿUlamāʾ Jabal Āmil.Beirut: Dār al-Turāth al-Arabī; 2022. [Arabic]
7. Baḥrānī Y. Lulwat al-Baḥrayn fī al-Ijāzāt va Tarājim Rijāl al-Ḥadīth. Researched by Baḥr al-ʿUlūm MS. Qom: Muʾassasat al-Bayt Li Iḥyāʾ al-Turāth; 2020. [Arabic]
8. Ẓill al-Raḥmān. Qānūn-i Ibn Sīnā: Shāriḥān va Mutarjimān. Translated by Hāshimī A. Tehran: Anjuman-i Āthār va Mafākhir-i Farhangī; 2004. [Persian]
9. Habashi A. Jāmi al-Shurūḥ va al-Ḥawāshī. Abu Dhabi: Hāyat Abū Ẓabī lil-Thaqāfa va al-Turāth; 2006. [Arabic]
10. Wisnovsky R. Towards a Genealogy of Avicennism. Oriens. 2014; 42(3-4): 323-363.
11. Wisnovsky R. On the emergence of Maragha Avicennism. Oriens. 2018; 46(3-4): 263-331.
12. Terrier M. Allama al-Ḥillī. In: Lagerlund H. Edited by Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500-1500. Dordrecht: Springer Netherlands; 2019. p.1–11.
13. Hosain MH. al-Ḥasan. Encyclopedia of Islam. 1st ed. [Online]. Available at: https://www.referenceworks.brill.com/view/entries/EI1O/SIM-2734.xml.
14. Street T. Al-Allāma al-Ḥillī and the Early Reception of Kātibī’s Shamsīya: Notes towards a study of the dynamics of post-Avicennan logical commentary. Oriens. 2016; 44(3-4): 267-300.
15. Faramarz Qaramaleki A. Masʼaleh-ye Aql va Dīn dar Tabīyn-i Manṭiq-pazhūhī-yi Allāmaḥ Ḥillīs. Aql va Dīn. 2010; 2(1): 111-128. [Persian]
16. Habibi N. An Introduction to and Selection from al-Ṭuḥfa al-Saʿdiyya. Hikmat-nāmah Mafākhir. 2020; 11(5): 81-96. [Persian]
17. Jamshīdniz̲ād-i Avval Gh. A Look at the Personality; views and works of Allāma Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī. Hikmat-nāmah Mafākhir. 2020; 11(5): 53-80. [Persian]
18. Şeşen R, Akpıkar J, İzgi C, İhsanoğlu A. Fihris Makhṭūṭāt al-Ṭibb al-Islāmī fī Maktabāt Turkiyā. Tehran: Iran University of Medical Sciences, Institute for the History of Medicine, Islamic Medicine and Complementary Medicine; 2007.
19. Mimura T. Quṭb al-Dīn Shīrāzī’s Medical Work, al-Tuḥfa al-Saʿdīya (Commentary on volume 1 of Ibn Sīnā’s al-Qānūn fī al-Ṭibb) and its Sources. Journal for the History of Science. 2012; 10(2): 1-3.
20. Arezaei H. Is He Truly Ibn al-Nafīs? A Study on the Name and Title of ‘Alā’ al-Dīn al-Qarashī. Medical History Journal. 2020; 12(44): 1-26. [Persian].
21. Eshera O, Savadi F. Zayn al-ʿArab al-Miṣrī’s Completion and Subsequent Abridgment of Quṭb al-Dīn al-Šīrāzī’s Commentary on Ibn Sīnā’s Qānūn. Arabica. 2025; 72(3): 297-337.
22. Gacek A. The Osler Codex of Naīr al-Dīn al-ūsī’s Commentary on Avicenna’s al-Ishārāt va al-Tanbīhāt. Journal of Islamic Manuscripts. 2010; 1(1): 3-17.
23. Allama al-Ḥillī Ḥ. Tartīb Khulāṣat al-Aqwāl fī Ma rifat al-Rijāl. Mashhad: Astān Quds Razavī, Islamic Research Foundation; (Majmūah-i Āthār-i Allāmah-i Ḥillī). 2002. [Arabic]
24. Amin M, Amin H. Aʿyān al-Shīʿah. Beirut: Dār al-Taʿāruf lil-Maṭbūʿāt; 1983. Vol 1. [Arabic]
25. Amin H. Dāʾirat al-Maʿārif al-Islāmiyyah al-Shīʿiyyah. Beirut: Dār al-Taʿāruf lil-Maṭbūʿāt; 1991. Vol.11. [Arabic]
26. Ṭihrānī AB, Mohsen M, Husayni Ashkuri A. al-Dharīʿah ilā Taṣānīf al-Shīʿah Beirut: Dār al-Aḍwā; 1982. Vol.1. [Arabic]
27. Al-Ṭabāṭabāʾī SAA. Maktabat al-ʿAllāmah al-Ḥillī. 1st ed. Qom: Muʾassasat Āl al-Bayt li-Iḥyāʾ al-Turāth; 1996. Vol.1. [Arabic]
28. Hamūyī SM. Dībācheh-ī bar Mīrās-e Nevīshtārī-ye Pezeshkī-ye Īrān va Jahān az Dīrbāz tā Sadeh-ye 11 Hijrī; Majma‘ al-Nafā’is va Ḥijalat al-‘Arā’is. Researched and corrected by Jamshidnezhad Avval Gh, Zaker ME. Tehran: Library, Museum and Documentation Center of the Islamic Consultative Assembly; 2017. Vol 1. [Persian]
29. Allama al-Ḥillī H. al-Jawhar al-Naḍīd fī Sharḥ Manṭiq al-Tajrīd. Corrected by Bidarfar M. Qom: Bidar; 1984. Vol 1. [Arabic]
30. al-Rāzī F. Sharḥ Mushkilāt Kitāb al-Qānūn. Researched and corrected by Ḥabībī N. 1st ed. Tehran: Kitābkhānah, Mūzah va Markaz-i Asnād-i Majlis-i Shūrā-yi Islāmī; 2020. [Arabic]
31. Fārābī A, Mulhim B. Arā Ahl al-Madīnah al-Fādilah va-Mudaddatuha. Beirut: Dar va-Maktabat al-Hilal; 1995. [Arabic]
32. Al-Qifṭī AA. Taʾrīkh al-ḥukamā. Edited by Julius Lippert. Leipzig: Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung; 1903. [Arabic]
33. Ibn Abī Uṣaybiʿa Muwaffaq al-Dīn Abū al-ʿAbbās Aḥmad ibn al-Qāsim. ʿUyūn al-anbāʾ fī ṭabaqāt al-aṭibbā. Edited by Riḍā N. Beirut: Dār Maktabat al-Ḥayāh; 1965. [Arabic]
34. Allama al-Ḥillī H, al-Ṭūsī Naṣīr al-Dīn M, al-Mūsawī al-Zanjānī I. Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-IʿTiqād. Vol 1. Beirut: Muʾassasat al-Aʿlamī lil-Maṭbūʿāt; 2020. [Arabic]
35. Al-Muqaddas al-Ardabili MA. Hadīqat al-Shīʿah. Edited by Zamānī-nizhād AA. Qom: Ansariyan; 2004. Vol 1. [Arabic]
36. Ali AH. The Canonization of Nahj al-Balāgha between Najaf and Ḥilla. Journal of the Contemporary Study of Islam. 2021; 2(1): 3-23. [Persian]
37. Jokar N. A Look at the Life, Works, and Thought of Shams al-Din Muhammad Kishi. Ayeneh Miras. 2007; 36-37(5): 81-98. [Persian]
38. Allama al-Ḥillī H. Irshād al-Adhhān ilá Aḥkām al-Īmān (from introduction). Researched and corrected by Bāqirī Siyānī M, Niʿmatī M. Translated by Najafī Iṣfahānī M. Tehran: Anjuman-i Āthār va Mafākhir-i Farhangī; 2011. [Persian]
39. Razavi Burqʿī S. A Shirazi Medical Treatise Based on Ibn Sina's Qānūn: A Symbol of Research Methodology in Islamic Medical History. Hikmat-nāmah Mafākhir. 2011; 11(5): 109-140. [Persian]
40. Arezaei H. Wonders in the Natures, Wonders in the Margins: Newly Discovered Annotations by Shams al-Dīn al-Kīshī in Avicenna’s Canon of Medicine. Journal for the History of Science. 2025; 22(2): 1-4. [Persian]
41. Jafari AA, Hosseini Hashemi Z, Alian F. Qutb al-Din Shirazi and His Role in the Advancement of Islamic Civilization. In: Memorial Volume of the International Conference on the Works and Life of Hakim Qutb al-Din Shirazi. Tehran: Rowaq Andisheh; 2016. Vol.1. [Persian]
42. Sulamī al-Misrī IA. Sharḥ Mushkilāt al-Qānūn (Islamic Complement Med). Tehran: Iran Univ Med Sci, Inst Hist Med; 2008. vol 1. [Arabic]
43. Fawzi N. Afzal al-Dīn Khunajī. In: Great Islamic Encyclopedia. 2019.
44. Yusuf Rahimlu. Ibn Quff. In: Great Islamic Encyclopedia. 2020;
45. Savage-Smith E. The Physician, Therapist and Surgeon Ibn al-Quff. Journal of the History of Medicine and Allied Sciences. 1980; 35(3): 351-353.
46. Sajjadi S. Ibn Nafis. In: Great Islam Encycl. 2020.
47. Eshera O. Reading Avicenna in Ayyubid Damascus: The Corrected and Glossated Manuscripts of Faḫr al-Dīn Ibn al-Sāʿātī. Oriens. 2025 Jul 15;53(1-2): 1-35.
48. Farāmarz Qarāmalakī A. al-Ishārāt va al-Tanbīhāt: Sar-āghāz-i Manṭiq-i Du Bakhshī. Āyīnah-i Pažūhish. 1994; 4(24): 38-49. [Persian]
49. Qanawati GS, Madkour IB, League of Arab States. General Secretariat. Cultural Administration, Amin AB. Works of Ibn Sina. Cairo: Dar al-Ma'arif; 1950. Vol 1. [Persian]
50. Gholami Mayani Y. Badr al-Din al-Tustari. In: Great Islamic Encyclopedia. 2020.
51. Jurjānī AM, Taftāzānī MU, Khaṭīb al-Qazwīnī MA, Sakākī YA. al-Muṭawwal. Qom: Dāwarī Bookshop; 1995. Vol.1. [Persian]
52. Kātibī al-Qazwīnī AU, Mīrak Bukhārī MM, Zāhidī J. Ḥikmat al-‘Ayn va Sharḥuhu. Mashhad: Ferdowsi Univ Mashhad Press; 1974. Vol.1. [Arabic]
53. Muḥaqqiq M. Quṭb al-Dīn Shīrāzī and His Autobiographical Account. In: Memorial Volume of the International Conference on the Works and Life of Ḥakīm Quṭb al-Dīn Shīrāzī. Tehran: Ravāq Andīsheh; 2016. [Persian]
54. Mar‘ashī Najafī SM. Introduction to the Book of Quṭb al-Dīn Shīrāzī. In: Memorial Volume of the International Conference on the Works and Life of Ḥakīm Quṭb al-Dīn Shīrāzī. Tehran: Ravāq Andīsheh; 2016. [Persian]
- چکیده مشاهده شده: 75 بار
- pdf (English) دانلود شده: 31 بار