بررسی ابهامات در انتساب «کتاب السموم و دفع مضارها» به جابربن حیان
مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 17 (1404),
6 مهٔ 2025
,
صفحه 1-11
https://doi.org/10.22037/mhj.v17i.48070
چکیده
زمینه و هدف: «کتاب السُموم و دفع مضارها» رسالهای جامع و ممتاز از حیث محتوای علمی در باب شناخت سموم حیوانی، نباتی و معدنی، آثار و عوارض آنها، روشها و داروهای مؤثر در درمان و نیز راههای مراقبت از تأثیرات و مخاطرات سموم میباشد که به جابربنحیان نسبت داده شده است. اگرچه نامی از این رساله در «الفهرست» ابن ندیم و یا «کشفالظنون» حاجی خلیفه نیامده، اما بروکلمان در فصل هفدهم جلد چهارم «تاریخ ادبیات عرب» و فؤاد سزگین نیز در جلد چهارم «تاریخ نگارشهای عربی» از آن نام برده و آن را تنها رساله مستقل جابر در موضوع طب خواندهاند. با این حال ـ بهرغم ارزش محتوایی این اثر که منجر به ترجمه و شرح آن به زبانی آلمانی در سال 1958 میلادی توسط آلفرد سیگل شد ـ تردیدهایی درباره انتساب این اثر به جابر مطرح شدهاند. هدف از این پژوهش بررسی قسمتهایی از محتوای این رساله از حیث تطبیق آنها با آرا و نظریات جابر در سایر آثار او از جنبههای مختلف است تا گامی در جهت تعیین و تشخیص هویت مؤلف آن برداشته شود.
روش: در این مطالعه کتابخانهای قسمتهایی از نسخهای از «کتاب السموم» منسوب به جابربن حیان با محتوای مشابه و مرتبط در دیگر رسائل، مقالات و کتابهای او تطبیق داده شده و برای بسط، تأیید یا رد بعضی از ادعاهای صورتگرفته، از مقالاتی در این باب استفاده شده است.
ملاحظات اخلاقی: در پژوهش حاضر جنبههای اخلاقی مطالعه کتابخانهای شامل اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.
یافتهها: مؤلف «کتاب السموم» ضمن ارائه مبانی منسجم درباره عملکرد اجزاء و اخلاط موجود در بدن در کنار بیان چگونگی فعل و انفعال میان طبایع، دستهبندی به نسبت دقیقی از سموم بر حسب متغیرهای مختلف ارائه و به تبع آن آثار سموم و همچنین ادویه شافیه و پادزهرهای هر کدام را معرفی کرده است. او در این رساله از دیگر رسائل متعلق به جابر نام برده و یا به بعضی از آنها استناد کرده که همین امر تطبیق محتوای سموم با آثار جابر را تا حدی ممکن میکند.
نتیجهگیری: بعضی از استنادات، ارجاعات یا نقلقولهای مؤلف این رساله موافق با مفاهیم، محتوا و سیاق دیگر آثار جابر هستند، برخی تاحدی تشابه دارند و بعضی دیگر نیز مخالف با آنها میباشند. لذا در مقیاس این تحقیق شاید نتوان به حکمی قطعی درباره تعیین هویت دقیق مؤلف دست یافت، اما بسط این تحقیق به ویژه از طریق بررسی محتوای رساله با دیگر آثار طبی مرتبط در دوره اسلامی میتواند به نزدیکشدن به هدف مدنظر کمک کند.
- جابربن حیان
- سمشناسی
- فلسفه طبیعی
- کیمیا
- کتاب السموم و دفع مضارها
- تاریخ نگاری
ارجاع به مقاله
مراجع
1. Sezgin F. Geschichye des Arabischen Schrifttums. Leiden: E.J. Brill; 1971. Vol.4 p.301. [German]
2. Jabir ibn Hayyan A. Kitab al-Somum. Istanbul: Jar-o-Allah library; Manuscript No.1123, 2491. p.5-7, 9-10, 15, 21-23, 39-40, 54, 102, 186. [Arabic]
3. Shokri F. Kitab-al-Somum is related to Jabir ibn Hayyan. Iraqi Thought Academy Journal. 1987; 38(4): 169-189. [Arabic]
4. Kraus P. Jâbir ibn Hayyân-Contribution à l’histoire des idées scientifiques dans l’Islam-Jâbir et la science grecque. Paris: Les Belles Lettres; 1986. p.25, 48, 55. [French]
5. Holmyard EJ. An Essay on Jâbir ibn Hayyân. In: Edition by Ruska U. Studien zur Geschichte der Chemie Festgabe. Berlin: Springer; 1927. Vol.1 p.11-44. [German]
6. Holmyard EJ. Makers of Chemistry. London: Oxford University Press; 1931. p.52-59.
7. Jabir ibn Hayyan A. Kitab al-Tajmee. Edited by Berthelot M. Paris: International Press; 1893. p.83. [Arabic]
8. Jabir ibn Hayyan A. Kitab al-Rahma al-Saghir. Edited by Berthelot M. Paris: International Press; 1893. p.104. [Arabic]
9. Jabir ibn Hayyan A. Mukhtar rasaʾil Jabir ibn Hayyan - Selected Treatises by Jabir ibn Hayyan. Edition by Kraus P. Cairo: al-Khanji Booksellers; 1935. p.348-349, 408, 448. [Arabic]
10. Haq SN. Names, Natures, and Things: The Alchemist Jabir ibn Hayyaan and his Kitaab al-Ahjaar (Book of Stones). Dordrecht/ London/ Boston: Kluwer Academic Publishers; 1993.
- چکیده مشاهده شده: 82 بار
- pdf (English) دانلود شده: 52 بار