نقد و تحلیل نسخه خطی طب منظوم «زبده» (متمم زبده) اثر شاهعلیسلیمان با رویکرد پزشکی در عصر مؤلف
مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 12 شماره 45 (1399),
9 ژانویهٔ 2021
,
صفحه 1-17
https://doi.org/10.22037/mhj.v12i45.32440
چکیده
زمینه و هدف: طب سنتی و مکتوب ایران جزء دانشهای بومی و اصیل ایرانی است که نسل به نسل از گذشتگان به ما رسیده است. در واقع پزشکی سنتی بخش بزرگی از میراث کهن کشور ماست این بخش از طرفی با موضوعات پزشکی ارتباط دارد و از طرفی با نگاهی وسیعتر به زبان و ادبیات و دیگر دانشهای این رشته مرتبط است. بخش بزرگی از ادبیات ایران با دانشهایی گسترده آمیخته است؛ یکی از این دانشها دانش پزشکی است تقریباً تمام شاعران زبان فارسی در آثار خویش به موضوعاتی چون داروها، امراض، وسایل و زمینههای پزشکی اشاراتی، هرچند مختصر دارند. نسخه خطی «زبده» از جامعترین آثار منظوم در زمینه پزشکی است که در قرن یازدهم قمری تألیف شده است. ناظم این اثر شخصی به نام شاهعلیسلیمان کحّال است. آنچه میتوان دریافت آن که وی حرفه چشم پزشکی داشته است و علاوه بر این اثر، اثری دیگر با عنوان حمیات (تبها) دارد که آن را پس از زبده فراهم آورده است. نگارندگان مقاله پس از معرفی نسخه خطی «متمم زبده منظوم» شاهعلیسلیمان کحّال میکوشند با تکیه بر دانش نسخهشناسی و مراجعه به کتابخانه و تذکره به معرفی این اثر یا روشهای پژوهش موضوعات علوم انسانی بپردازند. نسخه خطی یادشده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود و هماکنون به عنوان منبعی برای بررسی مباحث پزشکی ادبی قرن یازدهم قرار گرفته است.
مواد و روشها: روش به کار گرفتهشده در این پژوهش، روش کتابخانهای و اسنادی است. بر این اساس، مطابق شیوه پژوهش در علوم انسانی و ادبیات فارسی نخست منابع فراهم آمد و سپس به مطالعه، بازخوانی، فیشبرداری و تحلیل و تفسیر پرداخته شد. مواد این مقاله در درجه نخست نسخه خطی متمم زبده و در مراحل بعدی کتابها و مقالات علمی در این زمینه بود.
یافتهها: زبده آمیزهای از دردها و شیوههای درمان همراه با داروها و میزان آنها با زبان و شیوهای آهنگین و به نظم است. معرفی زبده و اثر او در فرایند پژوهش تاریخ طب، برجستهترین یافته این پژوهش است.
نتیجهگیری: مطالعه نسخه خطی متمم زبده منظوم علاوه بر شناخت نسخهای منظوم در زمینههای طب قدیم، چگونگی تشریح دردها و کیفیت فراهمآوردن ادویه و داروهای گیاهی و گاه حیوانی، سبب شناخت دقیقتر مصنّف، اثر و جریان طب سنتی در عصر تیموری و آغاز دوره صفویه شد. این پژوهش نشان میدهد که بسیاری از طبیبان و صاحبان حرفهها به منظور پایایی و یادگیری آسان، آثار خویش را به قالب و ساختار نظم ریخته و از این طریق خدمت بزرگی به روند پیشرفت این علوم کردهاند.
- طب سنتی؛ ادبی؛ شاهعلیسلیمان؛ داروهای گیاهی؛ نسخه خطی
ارجاع به مقاله
مراجع
ــ الگود، سیریل(Cyril Elgood) (1371)، تاریخ پزشکی ایران و سرزمین های خلافت شرقی، ترجمه دکتر باهرفرقانی، امیرکبیر
ــ خلیلی، محمدعلی(1370)، طبّ الصادق، ترجمه و شرح از امیر صادقی تهرانی ،انتشارات عطایی-تهران
ــ دولتشاه سمرقندی(1318)، تذکره الشعرا ،به سعی ادوارد براون، نشر اساطیر، تهران
ــ دهخدا،علی اکبر(1377)، فرهنگ لغت، انتشارات دانشگاه تهران
ــ رستگار فسایی منصور (1373)، انواع شعر فارسی، چاپ اول، انتشارات نوید شیراز
ــ شمیسا، سیروس(1381)، انواع ادبی، چاپ نهم، تهران، انتشارات فردوس
___________ (1375)، معانی، تهران، نشر میترا
___________ (1390)، بیان، تهران، نشر میترا
___________(1388)،کلیات سبک شناسی، ویرایش دوم، تهران، نشر میترا
ــ صفا، ذبیح اله (1363)، تاریخ ادبیات در ایران، جلد3، تهران، انتشارات امیر کبیر
ــ طبیب اصفهانی(1375)، دیوان طبیب اصفهانی، به سعی اسماعیل شاهرودی، تهران، انتشارات جواهری
ــ فاضل، جواد (1340)، طب و درمان در اسلام (شامل طب النبی،طب الصادق و طب الرضا)، تهران
ــ کرامتی، یونس(1390)، آموزش پزشکی نوین در ایران، تهران
ــ منزوی، احمد(1350)، فهرست نسخه های خطی، جلد19، تهران، انتشارات کتابخانه
_________ (1382)، فهرستواره های کتاب های فارسی، جلد 5، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی
ــ میراحمد، دکتر کریم(1371)، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، تهران، چاپ اول
ــ ناصری،دکتر محسن(1393)، مروری بر کلیات طبّ سنتی ایران، تهران، چاپ دهم، انتشارات طب سنتی ایران
ــ نجم آبادی، محمود(1366)، تاریخ طب در ایران پس از اسلام، تهران، دانشگاه تهران
- چکیده مشاهده شده: 266 بار
- PDF دانلود شده: 204 بار