اصول و تکنیکهای جراحی با روش داغکردن در چشمپزشکی دوره اسلامی (از قرن سوم تا دوازدهم قمری)
مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی,
دوره 6 شماره 20 (1393),
26 دسامبر 2015
,
صفحه 11-45
https://doi.org/10.22037/mhj.v6i20.10909
چکیده
مقدمه: دانش جراحی یکی از فرازهای مهم طب سنتی دوره اسلامی است. در میان اندامهای مختلف، بخش جراحی اندام چشم، به دلیل ظرافت و حساسیت زیاد، نیاز به شناخت، تخصص و تجربه بالینی زیادی داشته است. با بررسی تألیفات در این حوزه، اصول ثابتی قابل ترسیم است که به صورت قوانین مشخص، مورد پذیرش و استفاده اکثر جراحان این دوره قرار داشته است. استخراج این اصول، اولین موضوع و بررسی تکنیکهای جراحی چشم با روش داغکردن نیز، موضوع دوم این تحقیق است.
روش: روش تحقیق کیفی از نوع تحلیل محتوای متون اصلی دانش جراحی دوره اسلامی است. بر این اساس، آثار برجسته این حوزه بررسی محتوایی شدهاند و دیدگاههای این افراد در زمینه روش داغکردن چشم مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در نهایت با روش استقرایی اصول و تکنیکهای ثابت در این حوزه مشخص شده است.
یافتهها: این تحقیق، مؤید این فرضیه است که جراحان دوره اسلامی، شناختی واضح و متمایز از انواع بیماریهای پدیدآمده در چشم داشتهاند. در طول این بازه زمانی، اصول و تکنیکهای رایجی در سرتاسر جهان اسلام، از اندلس در غرب تا هند در شرق رواج داشته است.
بحث و نتیجهگیری: تشخیص افتراقی بر اساس معیارهای: شکل ظاهری، محل ظهور، علت بیماری، رعایت اصول احتیاطی در نتیجه تجربه بالینی، زمانبندی مناسب جهت درمان به موقع، شناخت تخصصی از انواع داغههای مورد نیاز هر بیماری و تکنیک استعمال هر کدام، اصول ضروری این روش درمانی برای هر چشمپزشک است. تکنیکهای جراحان نیز شامل داغکردن با استفاده از داغه سوزنی، زیتونی، هلالی و عدسی شکل بوده است. جراح برای استفاده از هریک از داغهها، تکنیک خاصی را رعایت میکرده است تا میزان ریسک آسیبدیدگی چشم به حداقل کاهش یابد.
- چشمپزشکی؛ جراحی؛ اصول؛ تکنیک؛ داغکردن؛ دوره اسلامی؛ ابزار جراحی
ارجاع به مقاله
مراجع
ابن ازرق، ابراهیم بن عبدالرحمن. (1427 ق.). تسهیل المنافع فی الطب و الحکمة. مسقط: عاصمة الثقافة العربیة، چاپ اول، ص 204.
ابن الیاس شیرازی، محمود بن الیاس. (بیتا.). غیاثیه. قم: مؤسسه احیای طب طبیعی، ص 89.
ابن الیاس شیرازی، منصور بن محمد. (1382 ش.). کفایه منصوری، رساله چوب چینی. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 267.
ابن بطلان. (1424 ق.). دعوة الاطباء: صفحات من الادب الطبی العربی. دمشق: چاپ عزت عمر، ص 15.
ابن جزار قیروانی، احمد بن ابراهیم. (1375 ش.). طب الفقراء و المساکین. مصحح وجیهه کاظم آل طعمه، تهران: مؤسسه بینالمللی اندیشه و تمدن اسلامی (ایستاک)، ص 69.
ابن ربن طبری، علی بن سهل. (1423 ق.). فردوس الحکمة فی الطب. مصحح عبدالکریم سامی جندی، بیروت: دارالکتب العلمیه، ص 232.
ابن زهر، عبدالملک. (1403 ق.). التیسیر فی المداواة و التدبیر. محقق میشیل الخوری، دمشق: دارالفکر، چاپ اول، صص 73-52.
ابن سلوم حلبی، صالح بن نصرالله. (1388 ش.). غایة الإتقان فی تدبیر بدن الإنسان. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، صص 70-158.
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1386 ش.). أمراض العین و علاجاتها. مصحح محمد رواس قلعهجی و محمد ظافر وفائی. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران، صص 56-148.
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1389 ش.). قانون. ترجمه عبدالرحمن شرفکندی، تهران: سروش، جلد اول، ص 510؛ جلد سوم، ص 306.
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1426 ق.). القانون فی الطب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، جلد دوم، صص 6-354؛ جلد سوم، ص 434.
ابن قف، امینالدوله بن یعقوب. (1356 ق.). العمدة فی الجراحة. حیدرآباد: فی مجلس دائرةالمعارف العثمانیة الکائنة، جلد اول، ص 198؛ جلد دوم، صص71-163.
ابن نفیس. (1414 ق.). المهذّب فی الکحل المجرّب. رباط: چاپ محمد ظافر وفائی و محمد رواس قلعهجی، صص 309-292.
ابن نفیس. (1423 ق.). الصیدلیة المجربة (الموجز فی الطب). مصحح محسن عقیل، بیروت: دار المحجه البیضاء، صص 372-206.
ابن نفیس. (2008 م.). شرح فصول ابقراط. تصحح یوسف زیدان، قاهره: نهضت مصر، ص 338.
ابن هاشم، راشد بن عمیر. (1405 ق.). فاکهة ابن السبیل. عمان: وزارت التراث القومی و الثقافه، صص 167-24.
ابن هبل بغدادی، علی بن احمد. (1362 ق.). المختارات فی الطب. حیدرآباد: دائرةالمعارف العثمانیة، جلد اول، ص 320؛ جلد سوم، صص 114-90؛ جلد چهارم، صص 198-21.
احمد، شمسالدین. (1387 ش.). خزائن الملوک. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، جلد اول، ص 333؛ جلد دوم، صص 157-54.
اخوینی، ربیع بن احمد. (1371 ش.). هدایة المتعلمین فی الطب. مصحح جلال متینی، مشهد: دانشگاه مشهد، ص 613.
ازدی، عبدالله بن محمد. (1387 ش.). کتاب الماء. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، جلد دوم، ص 611؛ جلد سوم، ص 947.
انطاکی، داود بن عمرو. (1415 ق.). بغیة المحتاج فی المجرب من العلاج. بیروت: دارالفکر، صص 78-61.
انطاکی، داود بن عمرو. (1420 ق.). النزهة المبهجة فی تشحیذ الأذهان و تعدیل الأمزجة. أحمد عبدالله عدنان تحقیق المنتفکی الرفاعی، قم: مؤسسه البلاغ، ص 304.
انطاکی، داود بن عمرو. (بیتا.). تذکرة أولی الألباب ـ الجامع للعجب العجاب. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ص 631.
بهاءالدوله، بهاءالدین بن میر قوامالدین. (بیتا.). خلاصة التجارب (طبع جدید). محققان محمدرضا شمس اردکانی، عبدالعلی محققزاده، پویا فریدی و زهره ابوالحسنزاده، تهران: دانشگاه علوم پزشکی، صص 304-245.
ثابت بن قره. (1419 ق.). الذخیرة فی علم الطب (معالجة الأمراض بالأعشاب). محقق احمد فرید مزیدی، بیروت: دارالکتب العلمیه، صص 9-73.
جالینوس. (1387 ش.). کتاب جالینوس إلی غلوقن (المقالة الأولی و الثانیة)، مجموعه هشت کتاب طبی (مجموعه ثمانیة کتب طبیة). مترجم حنین بن اسحاق، تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، ص 181.
جالینوس. (1390 ش.). جوامع کتاب جالینوس فی الأمراض الحادثة فی العین (شش رساله کهن پزشکی). مصحح یوسف بیگ باباپور، قم: مجمع ذخائر اسلامی، ص 84.
جرجانی، اسماعیل بن حسن. (1345 ش.). الأغراض الطبیة و المباحث العلائیة. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، صص 548-320.
جرجانی، اسماعیل بن حسن. (1355 ش.). ذخیره خوارزمشاهی. چاپ عکسی از نسخهای خطی، تهران: چاپ علیاکبر سعیدی سیرجانی، جلد دوم، صص 2-241؛ جلد سوم، صص 234-21.
حلبی، خلیفه بن ابی المحاسن. (1415 ق.). الکافی فی الکحل. تحقیق محمد ظافر وفائی و محمد رواس قلعهجی. بیروت، صص 292-126.
حموی، صلاحالدین بن یوسف کحال. (1407 ق.). نورالعیون و جامع الفنون. ریاض: مرکز الملک فیصل للبحوث و دراسات الإسلامیه، صص 261-174.
حنین بن اسحاق. (1928 م.). العشر مقالات فی العین. تحقیق ماکس مایرهوف. قاهره: بینا، صص 4-133.
رازی، محمد بن زکریا. (1387 ش.). المنصوری فی الطب. ترجمه محمدابراهیم ذاکر، مصحح حازم بکری صدیقی، تهران: دانشگاه علوم پزشکی تهران، صص 446-317.
رازی، محمد بن زکریا. (1412 ق.). تقاسیم العلل (کتاب التقسیم و التشجیر). مصحح صبحی محمود حمامی، حلب: منشورات جامعه حلب معهد التراث العلمی العربی، ص 112.
رازی، محمد بن زکریا. (1422 ق.). الحاوی فی الطب. محقق هیثم خلیفه طعیمی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، جلد اول، صص 44-331.
زهراوی، خلف بن عباس. (1374 ش.). التصریف لمن عجز عن التألیف. ترجمه احمد آرام و مهدی محقق، تهران، صص 157-21.
زهراوی، خلف بن عباس. (1406 ق.). التصریف لمن عجز عن التألیف. فرانکفورت: چاپ عکسی از نسخه خطی کتابخانه سلیمانیه استانبول، مجموعه بشیرآغا، چاپ فؤاد سزگین، شماره 502، صص 13-405.
زهراوی، خلف بن عباس. (1422 ق.). الجراحة، المقالة الثلاثون من التصریف لمن عجز عن التألیف. تحقیق عبدالعزیز ناصر الناص و علی بن سلیمان التویجری. ریاض: مطابع الفرزدق التجاریه، صص 295-93.
سجزی، مسعود بن محمد. (1387 ش.). حقائق أسرار الطب. قم: مؤسسه احیای طب طبیعی، جلالالدین، ص 58.
شاهارزانی. (1380 ش.). میزان الطب. محقق هادی نصیری، قم: مؤسسه فرهنگی سما، صص 249-50.
شاهارزانی. (1387 ش.). طب اکبری. قم: مؤسسه احیای طب طبیعی، جلد اول، صص 317-293؛ جلد دوم، صص 308-1137.
شاهارزانی. (بیتا). مفرح القلوب (شرح قانونچه). تصحیح علیرضا رحیمی ثابت. لاهور: مطبعة إسلامیة، صص 8-427.
شطشاط، علی بن حسین. (1999 م.). تاریخ الجراحة فی الطب العربی. بنغازی، صص 11-208.
شعرانی، عبدالوهاب بن احمد. (1419 ق.). مختصر تذکرة الإمام السویدی فی الطب. مصحح احمدفرید مزیدی. بیروت: دارالکتب العلمیه، ص 53.
شیرازی، محمدتقی. (1387 ش.). شرح و نگارش نو و روان از تسهیل العلاج و رساله حافظ الصحه. قم: مؤسسه احیای طب طبیعی، صص 23-314.
شیزری، عبدالرحمان. (1401 ق.). نهایة الرتبة فی طلب الحسبة. به کوشش بازعرینی، بیروت، ص 98.
طبری، ابوالحسن احمد بن محمد. (1419 ق.). المعالجات البقراطیه، أمراض العین و معالجاتها. تصحیح محمد رواس قلعهجی و محمد ظافر وفائی، لندن: مؤسسه الفرقان للتراث الإسلامی، صص 155-56.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (بیتا). مجمع البحرین. جلد پنجم، ص 234.
عبدالغنی، مصطفی لبیب. (2000 م.). دور الزهراوی فی تأسیس علم الجراحة. قاهره: دارالثقافه للنشر و التوزیع، صص 101-76.
عطار اسرائیلی، داود بن ابی نصر. (1383 ش.). منهاج الدکان و دستور الأعیان فی أعمال و تراکیب الأدویة النافعة للأبدان. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 118.
عقیلی علوی شیرازی، سیدمحمدحسین بن محمدهادی. (1385 ش.). خلاصة الحکمة. قم: اسماعیلیان، جلد سوم، صص 84-42.
عقیلی علوی شیرازی، سیدمحمدحسین بن محمدهادی. (بی تا.). قرابادین کبیر. تهران: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، صص 49-528.
علی بن عباس. (1294 ق.). کامل الصناعة الطبیة. قاهره: بولاق، جلد دوم، ص 387؛ جلد سوم، ص 457؛ جلد چهارم، صص 78-236.
علی بن عباس. (1997 م.). الکحالة (طب العیون). مصحح محمد رواس قلعهجی و محمد ظافر وفائی، دمشق: منشورات وزارت الثقافه، ص 285.
علی بن عیسی کحّال. (1383 ق.). تذکرةالکحّالین. حیدرآباد دکن: چاپ غوث محییالدین قادری شرفی، صص 69-122.
غافقی، محمد بن قسوم بن اسلم. (1987 م.). المرشد فی طب العین. بیروت: بینا، صص 77-331.
قادری، سیدابوالقاسم قدرتالله. (1387 ش.). فصول الأعراض (شرح کتاب حدود الأمراض حکیم ارزانی). تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، صص 247-139.
قطبالدین شیرازی، محمود بن مسعود. (1387 ش.). فی بیان الحاجة إلی الطب و الأطباء و وصایاهم. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 18.
قمری بخاری، حسن بن نوح. (1387 ش.). التنویر. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 56.
کامل، محمدحسین. (1387 ش.). المؤجز فی تاریخ الطب و الصیدلة عند العرب. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، جلد اول، ص 109.
کرمانی، محمدکریم بن ابراهیم. (بیتا.). جوامع العلاج (دو رساله طبی از کرمانی). کرمان: مطبعة السعادة، ص 238.
کرمانی، نفیس بن عوض. (1387 ش.). شرح الأسباب و العلامات. قم: مؤسسه احیای طب طبیعی، جلد اول، صص 307-255؛ جلد دوم، ص 418.
کشکری، یعقوب. (1405 ق.). کناش فی الطب. فرانکفورت: چاپ عکسی از نسخه خطی کتابخانه سلیمانیه استانبول، مجموعه ایاصوفیه، شماره 3716، صص 96-44.
کعدان، عبدالناصر. (1999 م.). الجراحة عند الزهراوی. حلب، ص 56.
گیلانی، علی. (1387 ش.). مجربات حکیم علی گیلانی. مصحح علیرضا مسعودی. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 10.
محمد بن محمد عبدالله. (1383 ش.). تحفه خانی. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، صص 605-198.
مؤلف ناشناخته. (1386 ش.). بدیعات اختیاری. از مجموعه گنجینه بهارستان، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، جلد دوم، ص 113.
ناظم جهان، محمد اعظم. (1387 ش.). اکسیر اعظم. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، جلد اول، صص 469-382؛ جلد چهارم، ص 317.
نجار، عامر. (1994 م.). فی تاریخ الطب فی الدولة الإسلامیة. قاهره: دارالمعارف، صص 80-179.
نخعی آشتیانی، محمد مؤمن بن محمد حسین. (1387 ش.). تذکرة العلاج. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 30.
هروی، محمد بن یوسف. (1387 ش.). بحرالجواهر (معجم الطب الطبیعی). قم: مؤسسه احیای طب طبیعی، جلالالدین، ص 337.
یوسفی هروی، یوسف بن محمد. (1382 ش.). طب یوسفی (جامع الفوائد). تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، ص 30.
- چکیده مشاهده شده: 696 بار
- PDF دانلود شده: 535 بار