مجله علمی - پژوهشی فقه پزشکی

چکیده

از شروع تحول علمی صنعتی در اروپا تصور همگان بر این قرار گرفت که گستردگی شاخه های دانش بشری از یک سو و عدم امکان چیرگی بر تمامی آنها از سوی دیگر، جدایی ساحت های مختلف علوم را از یکدیگر به دنبال دارد. درنتیجه، آرام آرام راه علوم انسانی از علوم پایه و فنی  مهندسی جدا شد، همچنان که هریک از علوم پایه و فنی  مهندسی نیز راهی به جز راه علوم انسانی را پیمودند. اما هرچه از عمر این جدایی بیشتر می گذشت، نیاز به پیوستگی آنها بیشتر احساس می شد، زیرا مجموعه دانش های بشری یا در خدمت انسان است یا برای شناسایی انسان؛ پس نمی‌توان بدون انسان و ملاحظات انسانی از دانشی سخن گفت.

چنین نیاز و به دنبال آن، چنین نگرشی به علم سبب شد تا به تدریج دانش های میان رشته ای از اهمیت بیشتر و بیشتری برخوردار شوند و این فرصت برای محققان فراهم شود که موضوع یا مسأله ای را از زوایای مختلف و با رویکردهای متفاوت بررسی کنند.

بدون شک، دانش پزشکی ازجمله دانش های چند تباری است که به واسطه داشتن ضلع های گوناگون معرفتی، ریشه در علوم مختلف دوانیده و در یک تعامل دو سویه میان آن و سایر علوم، رشته هایی همچون: جامعه شناسی پزشکی، حقوق پزشکی و اخلاق پزشکی پا به عرصه دانش بشری گذاشته اند.

هرچند "فقه" از افعال مکلفان و احکام پنجگانه (وجوب، حرمت، کراهت، استحباب و اباحه) متعلق به آن گفتگو می‌کند و محور دانش پزشکی، بدن انسان و سلامت آن است؛ اما اگر انسان مسلمان در یکی از دو سوی این اقدامات درمانی قرار گیرد، یعنی بیماری باشد که قرار است درمان شود یا پزشکی باشد که می بایست دیگری را درمان کند، آن گاه به افعال و کارهای درمانی هریک از آنها، یکی از احکام پنجگانه تکلیفی، همچنین احکام وضعی تعلق گرفته و موضوع دانش میان رشته ای فقه پزشکی شکل می گیرد.

بدین ترتیب، فقه پزشکی به عنوان دانشی میان رشته‌ای جایگاه خود را در میان علوم انسانی از یک سو و علوم پزشکی از سوی دیگر به دست آورده است؛ چرا که پدیده های پزشکی با آموزه های فقه اسلامی درهم تنیده شده و از برآیند آنها دستوری رفتاری برای بیمار و پزشک تدوین می گردد. به عنوان مثال ابتلای مادر به بیماری و عدم تحمل ادامه بارداری برای وی، مسأله ای پزشکی است که تشخیص آن بر عهده پزشک است؛ اما نتیجه این تشخیص می تواند حکمی تکلیفی برای هریک از بیمار و پزشک به دنبال داشته باشد.

درگیر کردن فقه با مسائل نوظهور و تلاش برای یافتن پاسخ های دینی فقهی برای آنها کار دشواری است؛ زیرا نه جامعه پزشکی به برقراری چنین تعامل ویژه ای با یکی از دانش های مرتبط با حوزه غیرتجربی، یعنی علوم انسانی، عادت دارد و نه عالمان دینی (فقیهان) تجربه کافی در ارائه پاسخ‌های واقع بینانه به مسائل نوظهور پزشکی دارند، چرا که طرح چنین پاسخ هایی تنها با آگاهی از مبانی فقهی و قواعد استنباط احکام شرعی امکان پذیر نبوده، شناخت دقیق از موضوع نیز شرط اصلی برای ورود به چنین حوزه ای است و این همان چالش جدی است که فقیهان در سال های اخیر با آن روبه رو هستند.

هرچند به نظر می رسد نگرش فقهی به موضوعات و مسائل پزشکی عمر چندان زیادی نداشته باشد؛ اما جستجو در منابع اصیل فقه اسلامی نشان می دهد که فقهای مسلمان بسته به شرایط زمانی مکانی خود، نسبت به بررسی حکمی این موضوعات و مسائل اهتمام داشته و کوشیده اند حکم شرعی آنها را از منابع چهارگانه فقه اسلامی استخراج کنند.

امید می رود انتشار پژوهش های محققان در فصلنامه علمی- پژوهشی فقه پزشکی گامی مؤثر در توسعه فرهنگ تحقیقات میان رشته ای نسبت به مسائل و موضوعات مطرح در دانش پزشکی باشد.