واکاوی فقهی - روانشناختی قاعده فراغ و تجاوز و جایگاه آن در درمان اختلال وسواسی - جبری
مجله علمی - پژوهشی فقه پزشکی,
دوره 17 شماره 47 (1404),
5 آوریل 2025
,
صفحه 1-16
https://doi.org/10.22037/mfj.v17i47.51078
چکیده
زمینه و هدف: قاعده «فراغ و تجاوز» از قواعد معتبر در مذاهب اسلامی است که با هدف خارج کردن مکلف از وضعیت شک و تردید نسبت به انجام یا درستی اعمال عبادی خود وضع شده است. براساس این قاعده، عدم اطمینان نسبت به انجام یا درستی اعمال عبادی، مورد چشمپوشی قرار گرفته، مکلف موظف است بدون توجه به چنین احتمالاتی، عمل خود را انجام شده و درست به حساب آورد. از سوی دیگر تردید در صحت عمل خود در روانشناسی، در قالب الگویی از اختلال وسواسی ـ جبری (تردید مرضی و اجبار وارسی) بحث میشود که در آن افراد همواره نسبت به درستی کارهای خود دچار تردید شده، به وارسی و انجام مکرر آنها میپردازند. از آنجا که قاعده فراغ و تجاوز ناظر به یک حالت شناختی و رفتاری در انسان (شکاکیت) است، این پژوهش درصدد پاسخگویی به این پرسش است که تا چه اندازه قاعده فراغ و تجاوز که با صحیح دانستن اعمال مکلفان، به افکار و رفتارشان جهت میدهد با روش درمانی اختلال وسواسی ـ جبری در روانشناسی سازگار است؟
مواد و روشها: این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و به استناد منابع کتابخانهای به منظور دستیابی به تحلیلی روانشناختی از قاعده فراغ و تجاوز انجام شده است. شکاکیت به مفهوم فقهی آن در برابر شکاکیت بهعنوان گونهای از اختلال وسواسی ـ جبری قرار گرفتند و در یک مطالعه تطبیقی این دو پدیده از نظر جایگاه، مفهوم، درمانگری و بنمایه با یکدیگر مقایسه و میزان همگرایی آنها سنجیده شد.
نتیجهگیری: قاعده فراغ و تجاوز نسبت به درمان اختلال وسواسی ـ جبری از نظر جایگاه فراگیرتر بوده، افزون بر جنبه درمانی، نسبت به برطرف کردن اختلال شکاکیت با تقویت بُعد شناختی مکلفان، جنبه پیشگیری نیز دارد. شک به مفهوم عدم اطمینان نسبت به درستی کارهای گذشته خود برابر با شک به مفهوم هر وضعیت غیر یقینی نسبت به اعمال عبادی گذشته خود است. همچنین درمان شناختی ـ رفتاری در قالب «اصلاح شناختی ـ مواجهه و ممانعت از پاسخ» برابر با اصلاح شناختی ـ رفتاری در قالب (تأکید بر درک درستتر مکلف نسبت به انجام و چگونگی انجام عمل و عدم لزوم تکرار عمل) است. اضطراب بهعنوان بنمایه اختلال وسواسی ـ جبری برابر وسوسه شیطان یا القائات نفسانی بهعنوان بنمایه قاعده فراغ و تجاوز است. بدین ترتیب، عمل کردن به مفاد قاعده فراغ و تجاوز، افزون بر آثار فقهی، نقش بهسزایی در ارتقای سلامت روان مکلفان دارد.
- قاعده فقهی
- قاعده فراغ و تجاوز
- اختلال وسواسی ـ جبری
- درمان
ارجاع به مقاله
مراجع
References
1. Bujnūrdī, Ḥ. al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat. Qum: Nashr al-Hādī. 1998 (1377). 1:315, 317, 319, 320 & 346.
[In Arabic]
2. Zāriʿī Sabziwārī, ʿA. al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat fī Fiqh al-Imāmīyyat. Qum: al-Nashr al-Islāmī. 2009 (1430). 10:78, 79, 80, 81, 88, 91, 130 & 137. [In Arabic]
3. Īrawānī, B. Durūs Tamhīdīyyat fī al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat. 3rd ed. Qum: al-Fiqh lil-Ṭibāʿat wa al-Nashr. 2005 (1384). 1:37 & 43. [In Arabic]
4. Makārim Shīrāzī, N. al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat. 3rd ed. Qum: al-Imām ʿAlī ibn Abī Ṭālib. 1991 (1370). 1:222, 224, 246, 253, 265, 269 & 272. [In Arabic]
5. Marʿī, Ḥ. al-Qāmūs al-Fiqhī. Beirut: Dār al-Mujtabā. 1993 (1413). 158. [In Arabic]
6. A group of researchers. Jamʿī az Pazhūheshgarān. Mawsūʿat al-Fiqh al-Islāmī Ṭibqan li-Madhhab Ahl al-Bayt. Qum: Dāʾirat al-Maʿārif Fiqh Islāmī. 2002 (1423 AH). 24:408. [In Arabic]
7. Fāḍil Lankarānī, M. Buḥūth fī Qāʿidat al-Farāgh wa al-Tajāwuz. Syria: Ḥawzat Fiqh al-Aʾimmat al-Aṭhār. 2012 (1433). 52, 60, 68 & 128. [In Arabic]
8. Ṭabāṭabāʾī Qummī, T. al-Anwār al-Bahīyyat fī al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat. Qum: Maḥallātī. 2002 (1423). 19. [In Arabic]
9. Ḥurr ʿĀmilī, M. Wasāʾil al-Shīʿat ilā Taḥṣīl Masāʾil al-Sharīʿat. 5th ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. 1983 (1403). 5:336 & 343. [In Arabic]
10. [9]; 1:330, 331 & 332. [In Arabic]
11. [9]; 4:936 & 937. [In Arabic]
12. Jaʿfarī Tabrīzī, M. Rasāʾil Fiqhī (Qāʿidat Lā Ḍarar wa Lā Ḍirār). Tehran: Nashr Karāmat. 1998 (1377). 85. [In Arabic]
13. Ḥusaynī Marāghī, ʿA. al-ʿAnāwīn al-Fiqhīyyat. 2nd ed. Qum: al-Nashr al-Islāmī. 1996 (1417). 1:152, 158 & 159. [In Arabic]
14. Khoei, A. Miṣbāḥ al-Uṣūl. Qum: Dāwarī. 2001 (1422). 3:320. [In Arabic]
15. Ḥanbalī, I. Taqrīr al-Qawāʿid wa-Taḥrīr al-Fawāʾid. Saudi Arabia: Dār Ibn ʿAffān. 1998 (1419). 3:168. [In Arabic]
16. Lāḥim, ʿA. Sharḥ Tuḥfat Ahl al-Ṭalab fī Tajrīd Uṣūl Qawāʿid Ibn Rajab. 2nd ed. Saudi Arabia: Dār Kunūz Ishbīliyā. 2010 (1431 AH). 479. [In Arabic]
17. Baḥrānī, Y. al-Ḥadāʾiq al-Nāḍirat fī Aḥkām al-ʿItrat al-Ṭāhira. Qum: al-Nashr al-Islāmī. 1984 (1363). 8:242. [In Arabic]
18. Mīrzāyī Qummī, A. Ghanāʾim al-Ayyām fī Masāʾil al-Ḥalāl wa-l-Ḥarām. Qum: Maktab al-Iʿlām al-Islāmī. 1996 (1375). 3:271. [In Arabic]
19. Anṣārī, M. Kitāb al-Ṣalāt. Qum: al-Muʾtamar al-ʿĀlamī li-Dhikrā al-Miʾawīyyat al-Thānīyat li-Milād al-Shiykh al-ʾAʿẓam al-Anṣārī. 1995 (1415). 2:229 & 526. [In Arabic]
20. Ḥillī, Ḥ. Nihāyat al-Aḥkām fī Maʿrifat al-Aḥkām. 2nd ed. Qum: Ismāʿīlīyān. 1989 (1410). 2:157. [In Arabic]
21. Karakī, ʿA. Jāmiʿ al-Maqāṣid fī Sharḥ al-Qawāʿid. Qum: Āl al-Bayt li-Iḥyāʾ al-Turāth. 1994 (1414). 2:230. [In Arabic]
22. [17]; 2:405. [In Arabic]
23. Muqaddas Ardabīlī, A. Majmaʿ al-Fāʾidat wa al-Burhān fī Sharḥ Irshād al-Adhhān. Qum: al-Nashr al-Islāmī. n.d. 7:121. [In Arabic]
24. Ḥurr al-ʿĀmilī, M. Hidāyat al-Ummat ilā Aḥkām al-ʾAʾimmat. Mashhad: Majmaʿ al-Buḥūth al-Islāmīyyat. 1991 (1412). 3:345. [In Arabic]
25. Narāqī, A. Mustanad al-Shīʿat fī Aḥkām al-Sharīʿat. Qum: Āl al-Bayt li-Iḥyāʾ al-Turāth. 1995 (1415). 2:245. [In Arabic]
26. [19]; 2:449. [In Arabic]
27. Hamadānī, R. Miṣbāḥ al-Faqīh. Qum: al-Jaʿfarīyyat li-Iḥyāʾ al-Turāth. 1997 (1376). 9:103. [In Arabic]
28. Ḥakīm, M. Mustamsak al-ʿUrwat al-Wuthqā. Qum: Dār al-Tafsīr. 1995 (1374). 7:535. [In Arabic]
29. Rūḥānī, M. Muntaqā al-Uṣūl. Qum: Daftar Āyat Allāh Sayyid Muḥammad Ḥusaynī Rūḥānī. 1993 (1413). 7:129. [In Arabic]
30. Āmulī, H. Taḥrīr al-Uṣūl. Qum: Dāwarī. n.d. 259. [In Arabic]
31. ʿIrāqī, Ḍ. Sharḥ Tabṣarat al-Mutaʿallimīn. Qum: al-Nashr al-Islāmī. 1994 (1414). 2:161. [In Arabic]
32. Khoei, A. al-Hidāyat fī al-Uṣūl. Qum: Ṣāḥib al-ʾAmr. 1996 (1417). 4:285. [In Arabic]
33. Darbandī, Ā. Khazāʾin al-Aḥkām. n.p. n.pn. n.d. 1:105. [In Arabic]
34. Zarkashī, B. al-Manthūr fī al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat. 2nd ed. Kuwait: Wizārat al-Awqāf al-Kuwaitīyyat. 1985 (1405). 2:257. [In Arabic]
35. Ibn Subkī, T. al-ʾAshbāh wa al-Naẓāʾir. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmīyyat. 1991 (1411). 2:333. [In Arabic]
36. Zarkashī, B. al-Manthūr fī al-Qawāʿid al-Fiqhīyyat. 2nd ed. Kuwait: Wizārat al-Awqāf al-Kuwaitīyyat. 1985 (1405 AH). 1:317. [In Arabic]
37. Ibn Rajab al-Ḥanbalī. al-Qawāʿid li-Ibn Rajab. Egypt: Maktabat al-Khānjī. n.d. 340. [In Arabic]
38. Shaʿrānī, ʿA. Mukhtaṣar Qawāʿid al-Zarkashī. Jordan: Dār al-Fatḥ. 2016 (1437). 209–210. [In Arabic]
39. Sadock BJ, Sadock VA & Ruiz P. Synopsis of Psychiatry: Behavioral Sciences/Clinical Psychiatry. Trans by: Farzin Rezaei. Tehran: Kitāb Arjmand. 2015 (1394). 753, 759, 764 & 765. [In Persian]
40. American Psychiatric Association. Rāhnamāyi TashkhīŞī Wa Āmārī Ikhtilālāt Rawānī. 2022 (1401). Np. Npn. 392 & 395. [In Persian]
41. Ganjī, M. Āsībshināsī Rawānī bar Asās DSM-5. 3rd ed. Tehran: Sāwālān. 2016 (1395). 1:524, 526, 527, 534, 539, 540 & 541. [In Persian]
42. Mutābī, F & Fatī, L. Rāh wa Rasm Darmāngarī dar Naẓarīyyih Shinākhtī-Raftārī. 9th ed. Tehran: Dānjih. 2020 (1399). 18, 44, 51 & 52. [In Persian]
43. Sīyāh-Tīrī, N. Waswās. Rasht: Inʿikās. 2021 (1400). 88, 89, 100, 119, 120, 122, 128, 129, 130, 135, 137, 138 & 140–143. [In Persian]
44. Halgin, RP & Whitbourne, SK. Āsībshināsī Rawānī: Dīdgāhhāyi Bālīnī Darbāriyi Ikhtilālāt Rawānī. Trans by: Yahya Seyyed-Mohammadi. Tehran: Rawān. 2019 (1398). 275, 279. [In Persian]
45. Foa EB, Yadin E & Lichner TK. Rāhnamāyi ʿAmalīy Darmān Shinākhtī-Raftārī Waswās (Therapist Guide). Trans by: Javad Karimi, Khadijeh Shiraliniya & Mahdi Imani. Tehran: Kitāb Arjmand. 2013 (1392). 18, 22 & 142. [In Persian]
46. Shārihʿ, Ḥ. Darmān Gām Bi Gām Farāshinākhtī Barāyi Ikhtilāl Waswāsī-Ijbārī: Barrasī Yik Murid Bālīnī. Mashhad: Ferdowsi University. 2022 (1401). 18. [In Persian]
47. ʿAllāmih Falsafī, A. Rawānshināsīyi Waswās (Fikrī-ʿAmalī). Tehran: Farārawān-shināsī. 2013 (1392). 13 & 31. [In Persian]
48. Rachman, S. Uṣūl wa Rawishhāyi Darmān Shinākhtī-Raftārīyi Waswās. Trans by: GholamAlī Afrooz & Maryam Ghorbankhani. Tehran: Kitāb Arjmand. 2011 (1390). 34 & 36. [In Persian]
49. Bun-māyih. Wikipedia. 2025. Available from: https://fa.wikipedia.org/wiki/بنمایه
50. Knaus, WJ. Kārburḍ Shinākhtī-Raftārīyi Darmān Iẓṭirāb. 2nd ed. Trans by: Manuchehr Azkhosh & Fatemeh Khanzadeh. Tehran: Arasbārān. 2019 (1398). 17 & 20. [In Persian]
51. Mughanīzādih, Z & Fatḥī, M. Vaghtī Muẓṭarib Mīshawīd Khud rā Hīpnutīz Kunīd: Mabānī wa Prutukul Hīpnutirāpī Iẓṭirāb. Mashhad: Mashhad University of Medical Sciences. 2016 (1395). 44, 53 & 54. [In Persian]
52. Dupont RL, Dupont E & Dupont, C. Maghzi Muẓṭarib. Trans by: Huri Baqtehchi. Tehran: Nasl Nu Andīsh. 2006 (1385). 78, 79 & 96. [In Persian]
53. 5Clark, DA & Beck, AT. Shinākht Darmānīyi Ikhtilālāt Iẓṭirābī (ʿIlm wa ʿAmal). Trans by: Fazl Allāh Mirdarikund. Khorramabad: Urdībihisht Jānān. 2013 (1392). 603 & 646. [In Persian]
54. 54. Kulayni, M. Furūʿ al-Kāfī. Beirut: Dār al-Taʿāruf lil-Maṭbūʿāt. 1993 (1413). 3:347. [In Arabic]
55. Q.114:4 & 12:53. [In Arabic]
- چکیده مشاهده شده: 57 بار
- pdf دانلود شده: 22 بار