بررسی معماری حمام تاریخی افتخارالاسلام طباطبایی بروجرد و انطباق آن با اصول طب ایرانی ـ اسلامی - شاهوردی, حمید; رضائی اوریمی, جمال; نصیری, ابراهیم (مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی, 2025)
زمینه و هدف: از دیرباز ارتباط تنگاتنگی میان دانش پزشکی و معماری در ساخت بناهای سنتی همچون حمام‌ها وجود داشته است. حمام افتخارالاسلام طباطبایی از جمله حمام‌های تاریخی شهرستان بروجرد است که در دوره قاجاریه توسط افتخارالاسلام طباطبایی نبوی بروجردی ساخته شد. هدف از پژوهش حاضر بررسی معماری این حمام و انطباق آن با اصول طب ایرانی است. روش: این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از اسناد و مدارک کتابخانه‌ای و مطالعات میدانی انجام شده است. ملاحظات اخلاقی: در این پژوهش، جنبه‌های اخلاقی مطالعه کتابخانه‌ای شامل اصالت متن، صداقت و امانتداری رعایت شده است. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حمام افتخارالاسلام بر اساس طب ایرانی از چهار بخش یا خانه اصلی تشکیل شده است که به ترتیب عبارتند از: خانه اول (سرد و خشک)، خانه دوم (سرد و تر)، خانه سوم (گرم و تر) و خانه چهارم (گرم و خشک). اجزای تشکیل‌دهنده حمام شامل ورودی، سربینه، میان‌در، سرویس بهداشتی، گرمخانه، سرداب، خزینه آب گرم و آتشدان بودند. در ساخت این بنا اصول اصلی معماری ایرانی یعنی «مردم‌واری، پرهیز از بیهودگی، نیارش، خودبسندگی و درون‌گرایی» رعایت شده بود. تصاویر مرغ و گل در کاشی‌های دیوار در سربینه موجب انبساط و گرمی و تری در افراد و وجود آب سرد در سرداب موجب تطبیق دمای بدن با دمای فضای سربینه می‌شد. نتیجه‌گیری: حمام افتخارالاسلام طباطبایی بروجرد، به عنوان یک اثر معماری و طبی در دوره قاجار، نه‌تنها الگویی از هماهنگی بین هنر معماری و طب ایرانی را نشان می‌دهد، بلکه نقش مهمی در حفظ بهداشت و سلامت افراد نیز داشته است.