خواص دارویی گیاه خیارشنبر و فلوس آن در آثار پزشکی و گیاهداروشناسی دورۀ اسلامی - فرض پور ماچیانی, سارا (مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی, 2024)
زمینه و هدف: خیارشنبر (Cassia Fistula) از گیاهان دارویی مورد توجه در ایران و سایر گسترۀ جهان اسلام بوده است. حکمای دورۀ اسلامی آن را خیارشنبر/ خیارچنبر و میوهاش را فلوس نامیده و به ریخت شناسی و خواص دارویی آن اشاره کرده اند. در طب سنتی معاصر نیز برای اجزای مختلف این گیاه به ویژه برگ و میوۀ آن خواص گوناگونی برشمرده اند. امروزه C. Fistula با عنوان فلوس شناخته می شود و گیاه خیارچنبر به گونه و جنس دیگری با نام علمی Cucumis melo var. flexuosus تعلق دارد. روش: در این پژوهش به خواص دارویی این گیاه در پانزده اثر پزشکی و گیاهداروشناسیِ شرق و غرب جهان اسلام از سدۀ 3 تا 12 قمری پرداخته شده است. در بررسی ابدال، علاوه بر این منابع از دو منبع الأبدال و الصّیدنة فیالطّب نیز استفاده شده است. ملاحظات اخلاقی: در این پژوهش اصل امانت داری در انتشار مطالب از منابع علمی رعایت گردیده است. یافته ها: حکمای دورۀ اسلامی برای اجزای مختلف خیارشنبر از جمله ریشه، برگ و فلوس آن خواص متعددی برشمرده اند. برخی منابع حاوی مطالبی افزون بر منابع پیشین و در برخی دیگر مطالب تا حدود زیادی تکراری است. در مورد ابدال نیز این موضوع صادق است. نتیجه گیری: در میان منابع مورد بررسی در این پژوهش منابع فارسی به خواص متنوع تری نسبت به منابع عربی اشاره کرده اند. در اکثر این منابع به نام حکمایی که آثار آنها مورد استفاده قرار گرفته، اشاره ای نشده است. در الأعتماد فی الأدویة المفردة ابن جزار و ترجمه و تحریر صیدنه کاسانی به طور کامل تکرار منابع پیشین است. تذکرة الأولی الألبابِ انطاکی دارای مطالب جدیدتری دربارۀ خواص این گیاه نسبت به سایر منابع عربی مورد بررسی است. در میان منابع فارسی، الأبنیة عن حقایق الأدویة و مخزن الأدویة حاوی آگاهیهای جدیدتری نسبت به منابع پیشین خود هستند. الحاوی فی الطّب، الأبدال، القانون فی الطّب، الصّیدنة فی الطّب و تحریر فارسی آن به موارد بیشتری از ابدال خیارشنبر اشاره کرده اند.