رویکرد تاریخ اجتماعی در مطالعات تاریخ پزشکی - سلمانی بیدگلی مسعود (مجله تاریخ پزشکی - علمی پژوهشی, 2026)
زمینه و هدف: امروزه رویکرد تاریخ اجتماعی نقش مؤثری در تحلیل تاریخ پزشکی و درک صحیح مفاهیم و عملکردهای پزشکی در زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ایفا می‌کند. هدف این مقاله بررسی اهمیت و کاربرد رویکرد تاریخ اجتماعی در تاریخ‌نگاری پزشکی است. روش: این مطالعه از روش‌شناسی کیفی و تاریخ‌نگاری مبتنی بر گفتمان تاریخ اجتماعی بهره برده است. داده‌های پژوهش از طریق بررسی آرشیوهای تاریخی، از جمله روزنامه‌ها، خاطرات پزشکان و اسناد موجود در پایگاه‌های داده معتبر گردآوری ‌و تحلیل تاریخی ـ اسنادی با بهره‌گیری از منابع اولیه و ثانویه و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در زمینه تاریخ پزشکی و تأثیر زمینه‌های اجتماعی انجام شده است. ملاحظات اخلاقی: این مطالعه بر اساس منابع تاریخی و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای انجام شده و هیچ‌گونه دخالت مستقیم انسانی یا آزمون تجربی مبتنی بر شرکت‌کنندگان انسانی در آن وجود ندارد. تمامی منابع مورد استفاده با رعایت حقوق مالکیت فکری و اخلاق پژوهش در تحلیل‌ها به کار گرفته شده‌اند. پژوهشگران به حفظ امانتداری علمی و شفافیت در ارائه داده‌ها و استدلال‌های تاریخی متعهد هستند. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که رویکرد تاریخ اجتماعی، پزشکی را نهادی اجتماعی می‌داند که تحت تأثیر ساختارهای قدرت، باورهای فرهنگی و عوامل اجتماعی مانند طبقه، جنسیت و قومیت است. برای نمونه، تأثیر طبقه اجتماعی بر دسترسی به خدمات مراقبت‌های بهداشتی در دوره صفوی واضح است؛ طبقات پایین‌تر بیشتر به روش‌های درمان جایگزین و مراقبت‌های غیر رسمی متوسل می‌شدند. همچنین نقش تجربیات زیسته بیماران و ارائه‌دهندگان مراقبت، ابعاد مغفول تاریخ پزشکی را روشن می‌سازد. نتیجه‌گیری: رویکرد تاریخ اجتماعی با گشودن افق‌های جدید پژوهشی، محققان را قادر می‌سازد تحلیل چندلایه و جامع‌تری از تاریخ پزشکی ارائه دهند و جایگاه عوامل اجتماعی، فرهنگی و ساختاری را در تغییرات پزشکی برجسته نمایند. پیشنهاد می‌شود مطالعات آینده با تمرکز بر بسترهای بومی ایران و با بهره‌گیری از روش‌های میان‌رشته‌ای و داده‌های میدانی، تجربه زیسته جوامع مختلف را بهتر معرفی کنند. این رویکرد می‌تواند به بهبود سیاست‌ها و درک معاصر از سلامت و بیماری کمک نماید.