فقدان قوه تمییز و اراده به هنگام ارتکاب جرم و آثار آن؛ مطالعه تطبیقی مذاهب اسلامی - مهربان میلاد; اسماعیلی مهدی; حاجی تبار فیروز جانی حسن (مجله علمی - پژوهشی فقه پزشکی, 2024)
زمینه و هدف: زوال قوه تمییز یا اراده در لحظه وقوع جرم، به موجب ماده 149 قانون مجازات اسلامی، موجب معافیت مرتکب از مجازات می ‌شود؛ اما در عمل امکان اطمینان به این وضعیت وجود ندارد و لذا استفاده از این ماده قانونی ممکن نمی‌ باشد. مواد و روش‌ها: این پژوهش كه به روش تحلیلی توصیفی انجام شده، هدف از آن بیان دیدگاه‌ هاي فقهای مذاهب اسلامی درباره اثر فقدان قوه تمییز و اراده در لحظه ارتکاب جرم و ادله اثبات آن، می ‌باشد. نتیجه‌گیری: فقهای مذاهب اسلامی به لزوم معافیت مجرمی که در لحظه وقوع جرم، فاقد قوه تمییز یا اراده است، اتفاق نظر دارند. با این حال تعریف اختلال روانی در مذاهب شافعی و مالکی بسیار کلی و شبیه نشانه ‌های جنون دایمی می‌باشد. مذاهب حنفی و حنبلی امکان اثبات زوال لحظه ‌ای قوه عقل به وسیله قسامه را ممکن دانسته ‌اند. اختیار حاکم اسلامی به مجازات، تنها به تعزیر خفیف و دیه محدود بوده و این مهم در بیانات اکثریت فقها مشهود است. در عین حال جنبه‌ های تأدیبی و پیشگیرانه می ‌بایست در مجازات ‌های تبعی لحاظ گردد. از این جهت مجازات ‌های حبس در بیمارستان روانی، الزام به درمان، پرداخت دیه و تبعید در این‌ خصوص مورد اتفاق نظر جملگی فقها می ‌باشد. فقهای امامیه به ادله اثبات زوال لحظه‌ای قوه تمییز اشاره ‌ای نداشته و تنها مسئله جنون دائمی را مد نظر قرار داده ‌اند. در خصوص نحوه اثبات این وضعیت نیز نیاز است که قانون‌ گذار به تبعیت از نظر فقهای اسلامی، رویه مناسبی اتخاذ نماید تا امکان استفاده از ماده 149 قانون مجازات اسلامی فراهم گردد.