مفهوم سالمندی سالم در رویکرد دهه سالمندی سالم 30-2021 سازمان جهانی بهداشت - استبصاری, فاطمه; صبوحی, زهرا; رحیمی خلیفه کندی, زهرا; قربان زاده, سیما; لطیفی, مرضیه (مجله اخلاق پزشکی - علمی پژوهشی, 2024)
سردبیر محترم سازمان ملل متحد سال‌های 30-‌2021 را دهه سالمندی سالم معرفی کرده است که یک حرکت و پروژه همکاری جهانی به رهبری سازمان جهانی بهداشت (WHO) است که دولت‌ها، جامعه مدنی، آژانس‌های بین‌المللی، متخصصان، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و بخش خصوصی برای بهبود زندگی افراد سالمند، خانواده‌های آن‌ها و جوامعی که در آن زندگی می‌کنند، را گرد هم می‌آورد (1). از طریق تأیید برنامه عمل دهه سالمندی سالم توسط مجمع جهانی بهداشت، مجمع عمومی سازمان ملل در سال 2020 و کشورهای عضو، بر اهمیت تقویت و مشارکت بین ذی‌نفعان در سرتاسر جهان برای ایجاد تغییرات معنادار و پایدار در طول دهه تأکید کرده‌اند (2)، انتظار می‌رود که برقراری ارتباط با ذی‌نفعان در بخش‌ها، مناطق و رشته‌های مختلف، اشتراک‌گذاری منابع، شیوه‌های خوب و درس‌های آموخته‌شده، موجب تسهیل فرایندهای توسعه و اجرای سیاست‌ها و شیوه‌های مختلف و متنوع جهت ایجاد یک وفاق جهانی گردد تا در آن همه مردم بتوانند زندگی طولانی و سالم داشته باشند (3). در پاسخ به فراخوان دهه سالمندی سالم سازمان ملل متحد برای اقدام مشترک، WHO با شرکای خود در حال همکاری است تا توسعه، بهبود و ایجاد سازوکار تبادل دانش دهه سالمندی سالم سازمان ملل، یک فضای همکاری آنلاین و چندزبانه که کاربران را با سایر ذی‌نفعان و ابتکاراتی که برای تقویت سالمندی سالم کار می‌کنند، مرتبط کند (4). مفهوم سالمندی جمعیت از دیدگاه تاریخی یک مشکل نسبتاً جدید است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تا سال 2050 جمعیت سالمندی می‌تواند به 38 درصد برسد. این تغییر در جمعیت سبب بروز مشکلات اجتماعی و اقتصادی در کشورها می‌شود، در نتیجه دولت‌ها تلاش می‎‌کنند با اتخاذ و راهبرد راهکارهای مناسب، روند سالمندی و طول عمر افراد را به تأخیر بیاندازند و سبب بهبود کیفیت زندگی آنان شوند (5). افزایش سن و روند سالمندی، فرایندی اجتناب‌ناپذیر در زندگی افراد است. به دلیل افزایش امید به زندگی و پیشرفت‌های پزشکی و فناوری، جمعیت سالمندان در سراسر جهان رو به افزایش است (6). سالمندی سالم تحت تأثیر عوامل سبک زندگی همچون سطح فعالیت بدنی، تعاملات اجتماعی، تغذیه (7) مشارکت فعال در فعالیت‌های اجتماعی و ارتباط با مردم و اجتماع قرار دارد (8). در آخرین گزارش WHO، سالمندی سالم به عنوان فرآیند توسعه و حفظ توانایی‌های عملکردی است که سلامتی را در سنین بالاتر تأمین می‌کند (9). اداره سلامت کانادا، سالمندی سالم را به عنوان «یک فرایند مادام‌العمر بهینه‌سازی فرصت‌ها به منظور ارتقا و حفظ سلامتی و رفاه فیزیکی، اجتماعی و روانی، استقلال، کیفیت زندگی و افزایش گذر موفقیت‌آمیز دوره‌های زندگی» تعریف می‌کند (10). سالمندی سالم توسط WHO به عنوان فرآیند توسعه و حفظ توانایی عملکردی تعریف شده است که رفاه را در سنین بالاتر ممکن می‌سازد. جنبه‌های کلیدی تعریف WHO (2015 م.) از سالمندی سالم عبارتند از: 1ـ توسعه طول عمر و رفاه افراد مسن؛ 2ـ مفهوم‌سازی گسترده از رفاه؛ 3ـ فرآیندی که طی آن توانایی عملکردی توسعه، حفظ یا بازیابی می‌شود؛ 4ـ تأثیر متقابل یا تناسب بین خصوصیات فردی و محیطی؛ 5ـ تاب‌آوری افراد مسن (11). سالمندی سالم دیدگاهی کل‌نگر است که هم جنبه‌های بیولوژیکی و پزشکی پیری و هم تجربیات و معانی ذهنی را دربر می‌گیرد و بر تعاریف عملکردی استقلال، مشارکت و رفاه تأکید می‌کند (12). سالمندی سالم یک فرایند دیرین برای بهینه‌سازی فرصت‌ها به منظور بهبود و حفظ سلامت، سلامت فیزیکی، اجتماعی و روحی، استقلال، کیفیت زندگی و افزایش دوره‌ زندگی موفق است (13). تحقیقات در مورد سالمندی سالم باید به شکاف‌های موجود و نیازهای فعلی افراد مسن بپردازد، چالش‌های آینده را پیش‌بینی کند و شرایط اجتماعی، بیولوژیکی، اقتصادی و محیطی و عوامل تعیین‌کننده سالمندی سالم را در نیمه اول و دوم زندگی مرتبط کند و مداخلاتی را برای بهبود ایجاد کند (14). افزایش دانش تحقیقاتی در خصوص سالمندان و سالمندی سالم و ایجاد یک پایگاه علمی محکم در این زمینه به تصمیم‌گیری آگاهانه و مبتنی بر شواهد کمک می‌کند و ارزیابی و ترویج مداخلات مقرون به صرفه‌ای که باعث بهبودهای مهم در سلامت و رفاه جوامع پیر می‌شود را موجب می گردد (15). عوامل تعیین‌کننده سالمندی سالم می‌تواند بسته به فرهنگ، سن و جنسیت متفاوت باشد. در سال 2017، Hornby-Turner و همکاران، چهار حوزه فردی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی را طبقه‌بندی کردند (16). در مدل سالمندی سالم، چهار دیدگاه مددجومحوری، رویکرد ایجاد اهداف، راهبرد مربی خودبودن، تغییر رفتار سلامتی و در نهایت شناسایی اهمیت و وسعت زمینه سلامتی که هر مددجو در آن زندگی می‌کند، مطرح می‌باشد که تحت عنوان سیستم سلامت شخصی بیان شده است (17). دیدگاه مددجومحوری مدل سالمندی سالم، بر درک، تمرکز و توجه مداوم بر روی نیازها از دیدگاه مددجویان و سیستم‌های حمایتی‌شان تأکید دارد. در رویکرد ایجاد اهداف، تنظیم اهداف به عنوان یک هدف اصلی مطرح می‌باشد. این رویکرد بر اساس این فرض است که اهداف باید به وضوح توسط مددجو بیان گردد، فردی شده باشند، خاص، معنی‌دار و دست‌یافتنی باشند، بیشتر مؤثر خواهند بود. اهداف ممکن است به طور مستقیم به سلامت مربوط باشند یا نباشند و یا حداقل سلامتی در این موقعیت به صورت بسیار گسترده تعریف شده باشد. در رویکرد مربی حرفه‌ای سلامتی بر استراتژی مربی خودبودن در تغییر رفتار سلامتی تأکید شده است و در نهایت شناسایی اهمیت و وسعت حوزه سلامتی که هر مددجو در آن زندگی می‌کند، به عنوان سیستم سلامت شخص تأکید شده است (18). برنامه عملیاتی سازمان جهانی بهداشت که توسط سازمان ملل متحد به عنوان دهه سالمندی سالم (قطعنامه 75/131) نیز اعلام شد، به وضوح ایجاد محیط‌ها و فرصت‌هایی را که مردم را قادر می‌سازد آنچه را که برایشان ارزش قائل هستند باشند و در طول زندگی‌شان انجام می‌دهند، از اهمیت بالایی برخوردار است (19). سیستم شاخص ارتقای سالمندی سالم منطقه‌ای شامل پنج شاخص سطح اول (محیط محل سکونت، خدمات پزشکی، بهداشت عمومی، پرستار و مراقبت و سیستم حمایتی) را شامل می‌شود که محیط سکونت و بهداشت عمومی دو شاخص با بیشترین وزن می‌باشد (به پرستار و مراقبت شاخص با کمترین وزن، است) (20). نتیجه‌گیری: تمرکز بر سالمندی سالم در پرتو اتخاذ رفتارهای ارتقادهنده سبک زندگی سالم سبب پیشگیری و کاهش مشکلات مرتبط با سالمندی شده و به تبع آن هزینه‌های ناشی از بار بیماری در این دوران نیز کاهش می‌یابد. این موضوع به خصوص از دیدگاه سیاستگذاران و برنامه‌ریزان نظام سلامت حائز اهمیت است. دهه سالمندی سالم یک حرکت و پروژه همکاری جهانی به رهبری سازمان جهانی بهداشت است که دولت‌ها، جامعه مدنی، آژانس‌های بین‌المللی، متخصصان، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و بخش خصوصی برای بهبود زندگی افراد سالمند، خانواده‌های آن‌ها و جوامعی که در آن زندگی می‌کنند را گرد هم می‌آورد، لذا حرکت به سوی سبک زندگی سالم و ایده سالمندی سالم، راهکار مناسبی جهت کاهش مشکلات سالمندان و به عنوان یک هدف مهم برای سیاستگذاران سلامت سالمندی و جوامع سالم مطرح می‌باشد