اهمیت ارتقای سلامت با محوریت عدالت جهت توانمندسازی افراد و جوامع - صحرائیان, محمدعلی; پسته ای, سید خلیل; بیژنی شریف, صادق; خداپرست, سپیده (مجله اخلاق پزشکی - علمی پژوهشی, 2025)
زمینه و هدف: تلاش در جهت ارتقای سلامت زمانی بیشترین تأثیر را دارد که به نیازهای متنوع و چالش‌های منحصر به‌ فردی که جوامع مختلف با آن مواجه هستند، رسیدگی نماید. ارتقای سلامت با محوریت عدالت بر دسترسی عادلانه به منابع، مراقبت‌های بهداشتی و پشتیبانی، به ویژه برای جمعیت‌های حاشیه‌نشین و محروم تأکید دارد. این رویکرد با کاهش بی‌عدالتی‌های بهداشتی، افراد و جوامع را قادر می‌سازد تا سلامت و رفاه خود را کنترل نمایند. تمرکز بر عدالت نه‌تنها نتایج سلامت را بهبود می‌بخشد، بلکه حس توانمندی، انعطاف‌پذیری و انسجام جامعه را تقویت می‌کند و پایه‌ای برای بهبود سلامت پایدار در تمام بخش‌های جامعه ایجاد می‌کند. پژوهش حاضر به بررسی نقش حیاتی ارتقای سلامت در توانمندسازی افراد و جوامع جهت بهبود رفاه فردی با تمرکز بر اهمیت اتخاذ رویکردی مبتنی بر عدالت می‌پردازد. روش: در این مقاله مروری، روایتی از اصول و استراتژی‌های کلیدی زیربنای خلاقیت‌های مؤثر بر ارتقای سلامت، با تکیه بر ادبیات مرتبط و مثال‌هایی از برنامه‌های مبتنی بر جامعه ارائه می‌شود. جستجوی جامع در پایگاه‌های اطلاعاتی فارسی SID و Magiran و پایگاه‌های انگلیسی اعم از PubMed، Embase و CINAHL برای شناسایی مقالات مرتبط با ارتقای سلامت متمرکز بر عدالت و اثرات آن بر توانمندسازی افراد و جامعه بدون محدودیت زمانی تا ماه اوت 2024 انجام شد. مقالات متعدد از لحاظ ارتباط با موضوع مورد پژوهش (عنوان و هدف) بررسی شد و مقالات با محتوای غیر مرتبط از لیست حذف گردید. در کل تعداد 75 مقاله (تعداد 41 مقاله فارسی و 34 مقاله انگلیسی) بررسی گردید و در نهایت تعداد 22 مقاله مورد بررسی قرار گرفت. ملاحظات اخلاقی: در تحقیق حاضر، اصل امانتداری، صداقت، بی‌طرفی و اصالت اثر رعایت شده است. یافته‌ها: بر اساس نتایج به‌ دست‌آمده، خلاقیت مؤثر در جهت ارتقای سلامت به پنج عامل وابسته است که عبارتند از: حوزه‌های کانونی اصلی (برای مراقبت‌های پیشگیرانه، مداخله اولیه، آموزش بهداشت)، رویکردهای جامعه‌‌محور (شامل برنامه‌های فرهنگی مرتبط و در دسترس، و متناسب با نیازهای محلی)، در نظرگرفتن عوامل اجتماعی تعیین‌کننده سلامت (مانند وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی، آموزش، عوامل محیطی)، همکاری ذی‌نفعان (شامل همکاری چندجانبه، تدوین استراتژی جامع)، تمرکز بر جمعیت‌های حاشیه‌نشین و آسیب‌پذیر (با در نظرگرفتن اولویت‌بندی گروه‌های حاشیه‌نشین، پیامدهای سلامت مبتنی بر عدالت، عادلانه‌بودن). هدف از بررسی عوامل ذکرشده در جهت توانمندسازی افراد و ایجاد بهبودهای بهداشتی فراگیر در همه جوامع می‌باشد. نتیجه‌گیری: منشور اتاوا با ارائه اصول جامعی نظیر توانمندسازی افراد، مشارکت جامعه و توسعه سیاست‌های عمومی سالم، چهارچوبی مؤثر برای ارتقای سلامت جهانی ارائه می‌دهد. بررسی مطالعات مختلف نشان می‌دهد که آموزش و توسعه مهارت‌های فردی، به ویژه برای گروه‌های آسیب‌پذیر، نقشی کلیدی در تصمیم‌گیری‌های آگاهانه و تغییر رفتارهای ناسالم دارد. همچنین مشارکت جامعه در طراحی و اجرای برنامه‌های بهداشتی و بهره‌گیری از فناوری‌های دیجیتال، ابزارهایی قدرتمند برای تقویت اثربخشی مداخلات سلامت هستند. با تأکید بر عدالت اجتماعی و رفع بی‌عدالتی‌های سلامت، می‌توان به بهبود پایدار کیفیت زندگی دست یافت. اجرای هماهنگ این اصول با همکاری بین ‌سازمانی و مشارکت فعال جامعه، پیش‌شرط دستیابی به رفاه اجتماعی و سلامت پایدار در سطوح مختلف می‌باشد.