فصلنامه سلامت اجتماعی

چکیده

زمینه و هدف: تعارض منافع ساختاری اهمیت خاصی دارد، چرا که وابسته به افراد نیست و هر فردی که در آن جایگاه تعریف‌شده توسط قانون قرار بگیرد، احتمال بروز فساد، به‌خصوص در ابعاد کلان وجود دارد. مطالعه حاضر با هدف تعیین تعارضات منافع ساختاری نظام سلامت ایران در ابعاد مختلف سیاسی، مالی، نظارتی و حاکمیتی در سال ۱۴۰۳ انجام شد.

روش و مواد: در مطالعه کیفی حاضر، تعارضات منافع ساختاری منشأگرفته از قوانین و سیاست‌های نظام سلامت ایران، در اسفندماه ۱۴۰۳ استخراج و دسته‌بندی شد. سپس، توصیه‌های سیاستی متناسب با الگوهای یافت‌شده از تعارض منافع از طریق تحلیل محتوایی کیفی 71 سند قانونی ارائه شد. این قوانین از اسناد مربوط به سازمان نظام پزشکی، برنامه هفتم توسعه اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان غذا و دارو، شورای عالی بیمه سلامت، و کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی برداشت شد.

یافته ها: در مجموع، ۱۰ قانون و طرح حاوی مصادیق تعارض منافع ساختاری در نظام سلامت یافت شد. این تعارضات منافع عمدتاً از نوع تعارض وظایف سازمان مربوطه با منافع آن و باقی، نوع تعارض وظایفش با یک‌دیگر بودند. مطالعه حاضر الگوهای مختلفی از تعارض منافع ساختاری را نشان داد، شامل: اتحاد قاعده‌گذار و مجری، اتحاد ناظر و منظور، تعارض وظایف با درآمد، سهم نامتعادل اعضای جامعه سلامت در تشکیل شوراها و هیئت‌های تصمیم‌گیرنده واگذاری امورات تمام مراکز دولتی، غیردولتی و خصوصی به یک ارگان دولتی، تعارض وظایف عام‌المنفعه با منافع گروه‌های خاص در سازمان و بر عهده داشتن همزمان تأمین مالی و سیاست‌گذاری.

نتیجه‌گیری: تعارضات منافع ساختاری در نظام سلامت ایران، عمدتاً از نوع تعارض وظایف با منافع و بعضاً نیز از نوع تعارض وظایف با وظایف یا هر دو نوع بودند. با توجه به این الگوها، اقدامات اثربخش برای تغییر قوانین عبارت‌اند از: تفکیک تأمین‌کننده مالی، قاعده‌گذار، مجری و ناظر از یک‌دیگر، متناسب‌سازی جایگاه و ترکیب اعضای یک سازمان با وظایفش و در نظر گرفتن یک ارگان بی‌طرف برای تجمیع درآمدها یا اموراتی همچون صدور پروانه‌ها.