شاپا: 2251-8320

دوره 8 شماره 28 (1395)

مقاله پژوهشی


زمینه و هدف: دستاورد پزشکان مسلمان در اخلاق پزشکی حاصل توجه ویژه‌ای است که آنان به مسائل اخلاقی در حرفه خویش داشته‌اند. این نگرش در پرتو آموزه‌های اسلامی به ثمر نشسته و در تاریخ پزشکی اسلامی جایگاهی ویژه یافته است. میراث ارزشمند آنان امروز می‌تواند در سامان‌دهی رویکرد نوین مسلمانان به مسائل اخلاق پزشکی مؤثر باشد.

مواد و روش‌ها: این پژوهش کوشیده است تا با روش توصیفی ـ تحلیلی، کتاب «ادب‌الطبیب» اثر معروف «اسحق بن علی الرهاوی» پزشک نامی قرن سوم قمری و کتاب «خلاصه‌‌الحکمه» اثر «حکیم میرمحمدحسین عقیلی خراسانی» دانشمند برجسته قرن دوازدهم قمری را مورد بررسی قرار داده، رهنمودها و دستورالعمل‌های اخلاقی آنان را در حیطه خدمات بهداشتی و درمانی به‌ دست آورده، دسته‌بندی کند، سپس با تتبع و تحلیل یافته‌ها، اصول اخلاق پزشکی مورد نظر آنان را استنتاج نماید.

یافته‌ها: پژوهش حاضر نشان می‌دهد مبنای توصیه‌ها و دستورالعمل‌های اخلاقی در آثار رهاوی و عقیلی خراسانی در تعامل پزشک و بیمار در چارچوبی مشابه ناظر به هفت اصل اخلاقی: توکل به خدا، سودرسانی، عدم آسیب‌رسانی، عدالت، امانتداری، شفقت و احسان است.

نتیجه‌گیری: مطابقت اصول اخلاقی به ‌دست‌آمده از آثار این دو دانشمند حاکی از آن است که اصول هفت‌گانه مذکور از اصول مهم اخلاق پزشکی در دوره اسلامی بوده است که پزشکان بر پایبندی و مراعات آن‌ها تأکید نموده‌اند.

نقش پزشکان مهاجر عصر صفوی در ترویج زبان فارسی در شبه‌قاره هند

زهرا اسلامی‌فرد, نزهت احمدی, بهزاد کریمی, فرزانه غفاری

مجله تاریخ پزشکی, دوره 8 شماره 28 (1395), 7 November 2019 , صفحه 19-26
https://doi.org/10.22037/med%20hist%20j.v8i28.20991

زمینه و هدف: از گذشته دور، ایران و هند دارای ارتباط فرهنگی بودند، ولیکن در دوره تیموریان این ارتباط عمیق‌تر گردید. زبان فارسی در اواخر قرن چهارم، در عصر سلطان محمود غزنوی به طور گسترده وارد شبه‌قاره هند شد، اما اوج پیشرفت آن، در دوره تیموریان بود که به زبان رسمی دربار و زبان اهل علم، سیاست و دین مبدل گردید. مهاجرت گسترده پزشکان ایرانی به هند پدیده‌ نادر اجتماعی عصر صفوی بود که در تاریخ فرهنگی، ادبی و علمی شبه‌قاره هند تغییرات محسوسی را به وجود آورد. هدف این مطالعه تحلیل نقش پزشکان مهاجر عصر صفوی در گسترش زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره هند است.

مواد و روش‌ها: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، با استفاده از کتب تاریخی عصر صفویه و تیموریان و نیز مقاله‌های مرتبط با موضوع صورت گرفته است.

یافته‌ها: برخی از اطبای مهاجر به هند جزء طبقات شعرا نیز محسوب می‌شدند. تأسیس انجمن ادبی برای شاعران توسط حکیم گیلانی و عبدالرحیم‌خان خانان اسباب پیشرفت شعرا را مهیا نمود. فرهنگ‌نامه‌های مهم فارسی از قبیل فرهنگ‌نامه جهانگیری، فرهنگ‌نامه برهان و فرهنگ‌نامه رشیدی تدوین گردید. کتاب‌های پزشکی فارسی در موضوعات پزشکی، دامپزشکی و داروسازی تألیف شد.

نتیجه‌گیری: پزشکان ایرانی سهم به سزایی در فرهنگ و تمدن دوره تیموری هند داشتند. آنان با نگارش آثار خود به زبان فارسی سبب تقویت بار علمی ادبیات فارسی شدند. این امر با توجه به استقبال پادشاهان تیموری و حمایت آنان از پزشکان ایرانی میسر شد.

ابن زهر طبیب شهیر اندلسی و کتاب التیسیر

زهرا جلیلی

مجله تاریخ پزشکی, دوره 8 شماره 28 (1395), 7 November 2019 , صفحه 27-36
https://doi.org/10.22037/med%20hist%20j.v8i28.14495

دوران حکومت مسلمانان در اندلس (اسپانیای کنونی) عصر شکوفایی اسلامی است که در زمینه‌های مختلف علمی از جمله علم پزشکی، طبیبان برجسته‌ای را به جامعه بشریت تقدیم نمود که از جمله آنان خاندان «ابن زهر» است. ایشان در علم طب از جایگاه ویژه‌ای بهره‌مند بودند و از میان آنان «عبدالملک بن زهر» مشهور به ابن زهر به شهرتی خاص دست یافت. وی در خصوص طب بالینی دارای دانش فراوانی شد، به گونه‌ای که برخی از بیماری‌ها، از جمله امراض منتهی به سرطان معده را به خوبی توصیف نموده است. او کتاب‌های ارزشمندی نگاشت که معروف‌ترین آن، «التیسیر» است. وی همچنین صاحب ذوقی ادبی بود و اشعاری حکمی نیز سرود. گفتار پیش رو مدخلی است بر معرفی این طبیب مسلمان اندلسی و آرا و آثار پزشکی او که این هدف را با تکیه بر منابعی چون دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، لغت‌نامه دهخدا، مقدمه ابن خلدون و کتب و مقالات و پایگاه‌های علمی دیگر با روش توصیفی ـ تحلیلی به انجام رسانده است. ابتدا به عنوان مقدمه، خاستگاه وی را معرفی نموده و برخی از نظرات پزشکی او را بیان کرده است. آنگاه به معرفی آثار علمی وی پرداخته و در ادامه کتاب مشهور او، یعنی «التیسیر» را شرح نموده است و سرانجام ابیاتی از اشعار وی را آورده و تبیین نموده است. حاصل سخن آنکه «ابن زهر» از نوادر پزشکی بود که با بزرگانی چون جالینوس، رازی و ابن سینا مقایسه می‌شد. کتاب «التیسیر» وی که حاصل آزمایشات و مشاهدات بالینی اوست، از چنان وجاهت علمی برخودار بود که تا قرن 18 میلادی در دانشگاه‌های اروپایی تدریس می‌شد.

مروری بر زندگی و آثار مشاهیر طب سنتی ایران و اسلام در منطقه خراسان

حمیده خرم‌پژوه, زهره فیض‌آبادی, مژده خدابخش, خدیجه ساکت

مجله تاریخ پزشکی, دوره 8 شماره 28 (1395), 7 November 2019 , صفحه 37-46
https://doi.org/10.22037/med%20hist%20j.v8i28.12680

پیشینه تاریخی هر ملتی جزئی از هویت آن ملت می‌باشد که باید از آن به عنوان میراث گران‌بهایی محافظت نمود. ملت ایران نیز با توجه به تمدن چندهزار ساله خود میراث‌دار گنج عظیمی از دانش و دانشمندان در علوم مختلف می‌باشند. به ویژه در طول تاریخ نام دانشمندان ایرانی در حوزه طب و داروسازی خوش درخشیده است. خراسان در گذشته، منطقه وسیع و پراهمیت از ایران بوده است و حکیمان و اطبای زیادی از این منطقه پا به عرصه علم طب گذاشته‌اند. می‌توان گفت طب سنتی ایران از سرزمین خراسان بزرگ شده، رشد کرده و به سرزمین‌های اطراف گسترش یافته است. در این مطالعه، با بررسی کتب تاریخ پزشکی ایران و متون طب سنتی ایران و بررسی مقالات تاریخ پزشکی چاپ‌شده، به معرفی زندگی و آثار پزشکان مشهوری که از منطقه خراسان برخاسته‌اند می‌پردازیم.

قرن‌های چهارم و پنجم قمری، سده‌های پرافتخار در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران می‌باشند، در قرن چهارم قمری اخوینی بخارایی، اولین کتاب جامع طب سنتی ایران به زبان فارسی ـ هدایه المتعلمین ـ و ابومنصور هروی، اولین کتاب داروسازی سنتی به زبان فارسی ـ الابنیه عن الحقایق الادویه ـ را نگاشتند. حکیم میسری کهن‌ترین اثر منظوم در طب به نام دانشنامه را به زبان فارسی نگاشته است. شیخ‌الرییس بوعلی سینا، بزرگ‌ترین دانشمند جهان اسلام و ایران ـ صاحب کتاب وزین قانون ـ و ابی صادق نیشابوری ملقب به بقراط ثانی، از پزشکان نامی خراسان می‌باشند. در قرون بعدی به دنبال حمله مغول به ایران دوره‌ای از افول در علم به وجود آمد و ردپایی از دانشمندان بزرگ و آثار آن‌ها در خراسان به چشم نمی‌خورد. در دوره صفویه (قرن 10 ق.)، حکیم یوسفی هروی چندین منظومه در پزشکی می‌نگارد. از دانشمندان قرن 12 از محمدحسین عقیلی خراسانی، پزشک نامدار و صاحب کتاب‌های خلاصه الحکمه و مخزن الادویه می‌توان نام برد.